Doanh nghiệp nộp thuế gần một nửa lợi nhuận và được cơ quan thuế khen...

Từ chuyện chống doanh nghiệp ngoại "né thuế, chuyển lợi nhuận đi" gặp lúc doanh nghiệp nội khó khăn.

Chuyện là có công ty tên Phúc Sinh là doanh nghiệp xuất khẩu hồ tiêu và cà phê hàng đầu Việt Nam. Công ty thành lập năm 2001, gần như toàn bộ doanh thu đến từ xuất khẩu và xây dựng dần một hệ sinh thái gồm gia vị Việt Nam, cà phê và có các công ty con ở Đắk Lắk, Sơn La.

Cuối tháng 10 vừa rồi Phúc sinh nhận giấy khen của Thuế TP.HCM vì thực hiện tốt chính sách, pháp luật thuế năm 2025 (cùng 358 doanh nghiệp khác).

Cùng thời điểm đó thì Chủ tịch hội đồng quản trị ông Phan Minh Thông cho biết: thuế thu nhập mà doanh nghiệp đóng năm 2026 lên tới 48% lợi nhuận trước thuế.

Trong khi thuế suất phổ thông chỉ là 20%.

Trước khi lý giải vì sao thuế phải đóng lại cao đến thế, ta cần biết quy định này có một bối cảnh từ xa hơn thế...

Từ sự chuyển giá (transfer pricing) ở các tập đoàn đa quốc gia. Cách làm phổ biến là công ty mẹ đặt ở nơi có thuế thấp. Thay vì góp vốn, công ty mẹ cho công ty con ở nơi có thuế cao vay tiền. Vì lãi vay được tính là chi phí khi tính thuế, nên:

=> Công ty con trả lãi càng nhiều thì lợi nhuận chịu thuế ở nước sở tại càng ít => Khoản lãi đó chảy về công ty mẹ, nơi chỉ phải chịu mức thuế thấp.

Tổng lợi nhuận của tập đoàn không đổi chỉ có dồn lỗ về một số quốc gia, thế nên tạo thành kiểu công ty con vay thật nhiều trong khi vốn chủ thì ít, làm lỗ hoài mà vẫn làm (thin capitalization).

Tới đây, muốn thu thuế thì phải tính đúng lợi nhuận thật loại bỏ các chi phí từ thủ thuật trên, thì cái khó của cơ quan thuế là phải chứng minh từng khoản vay và lãi suất cao đó là bất hợp lý theo nguyên tắc giao dịch độc lập.

Nhưng trong cuộc đấu trí này người ta có rất nhiều cách. Các tập đoàn còn có thể đi đường vòng: gửi tiền ở một ngân hàng, rồi để chính ngân hàng đó cho công ty con vay lại, hoặc đơn giản hơn là bảo lãnh với ngân hàng hãy cho công ty con của tôi vay. Trên giấy tờ, đây là khoản vay từ một bên thứ ba độc lập.

Vì vậy, năm 2015 OECD đưa ra một cách làm đơn giản hơn trong chương trình chống xói mòn cơ sở thuế và chuyển lợi nhuận (BEPS, Hành động 4).

Cơ quan thuế không cần xét từng khoản vay nữa. Tổng lãi vay thuần được trừ khi tính thuế bị giới hạn ở một tỷ lệ cố định, từ 10% đến 30% lợi nhuận EBITDA và giới hạn này áp cho cả lãi vay từ bên thứ ba.

Ý tưởng là chi phí lãi vay được trừ khỏi tính thuế phải tương xứng với lợi nhuận từ hoạt động doanh nghiệp thực sự tạo ra chứ không phải cả lãi vay gánh hộ nơi khác(*).

Việt Nam cũng đưa quy định này vào luật 2017 qua nhiều chỉnh sửa thì ngưỡng là 30% và được chuyển sang trừ tiếp trong tối đa 5 năm.

Điểm then chốt là : Một khi đã thuộc diện bị tính, trần 30% áp lên toàn bộ lãi vay, kể cả lãi trả cho ngân hàng độc lập, đúng như thiết kế gốc của OECD. Tức có đi vay thực cũng sẽ bị.

Quay trở lại với Phúc Sinh:

- Vốn dĩ doanh nghiệp nếu làm ăn thuận lợi thì lợi nhuận cao thì chi phí lãi vay vẫn thấp hơn nhiều.

- Nhưng nay khi giá cà phê nguyên liệu tăng từ 36.000 lên 135.000 đồng/kg, giá tiêu từ 88.000 lên 185.000 đồng/kg. Giá tăng thì nhập hàng tốn tiền hơn, doanh nghiệp phải vay vốn lớn gấp 3 lần trước đây để nhập.

- Cộng thêm thời buổi này thì lãi suất vay xuất khẩu từ 4% lên 10%

=> Lãi vay tăng mạnh hơn nhiều lợi nhuận => Lãi vay đã cao hơn đáng kể so với mốc lợi nhuận EBITDA => Phần cao hơn đó doanh nghiệp sẽ phải mất đi 20% cho thuế.

Ví dụ minh họa nhé, nếu 1 doanh nghiệp bình thường mỗi năm tạo ra lợi nhuận EBITDA 200 tỷ, và lãi vay bình thường 60 tỷ

=> Lợi nhuận trước thuế 140 tỷ => thuế 20% chỉ 28 tỷ => Lãi ròng 112 tỷ

Nhưng giả định tình hình khó khăn làm lãi vay tăng lên 140 tỷ (giả định này hợp lý vì doanh nghiệp cũng mô tả nợ gấp 3 và lãi gần gấp đôi), với các hoạt động khác vẫn bình thường lợi nhuận EBITDA 200 tỷ

=> Lợi nhuận trước thuế còn 60 tỷ.

Nhưng lúc này lãi vay / EBITDA = 140 / 200 = 70% > 30% => Đóng thêm thuế cho phần chênh 80 tỷ. Công ty thực lãi 60 tỷ nhưng sẽ đóng thuế như công ty lãi 140 tỷ và thành 47% lợi nhuận

Đó là mô phỏng rõ nhất cho chuyện xảy ra ở Phúc Sinh

Người ta có thể phản biện rằng phần lãi vay bị loại không mất hẳn. Nó được chuyển sang tối đa 5 năm sau và được trừ vào những năm lãi vay thấp hơn ngưỡng 30%.

Nhưng khổ nỗi, với ngành nông nghiệp đã bao năm bấp bênh, với một doanh nghiệp mà mô hình kinh doanh luôn cần vay nhiều để thu mua nguyên liệu, ai dám chắc khó khăn sẽ hết chỉ trong 5 năm. Khi đó phần chênh lệch sẽ thành tiền mất đi thật, hoặc ít nhất là bị chiếm dụng dài dài nếu không sớm hết khó khăn.

Phúc Sinh đang kiến nghị Chính phủ cho phép doanh nghiệp hoạt động tại Việt Nam trừ toàn bộ chi phí lãi vay ngân hàng khi tính thuế.

Cre: Từ bài viết của ông Phan Minh Thông trên Diễn đàn Doanh nghiệp (08/11/2026), Trương Đắc Nguyên bình luận

(*) ở đây mình gọi là lợi nhuận hoạt động, thực ra EBITDA là lợi nhuận hoạt động trước khấu hao, nhưng vì khấu hao ít ảnh hưởng trong câu chuyện và các ví dụ cũng tạm bỏ cho dễ hiểu nên dùng tạm tên gọi này. Thực ra Lợi nhuận hoạt động là EBIT.