Dầu mỏ Venezuela đi về đâu?

Dầu mỏ từng nuôi sống nền kinh tế Venezuela. Nhưng sau biến cố ông Maduro bị áp giải sang Mỹ, “vàng đen” không còn đơn thuần là tài nguyên, mà trở thành mắt xích then chốt trong ván cờ quyền lực và trừng phạt quốc tế.

Rạng sáng 3/1, Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro cùng phu nhân Cilia Flores bị bắt giữ trong một chiến dịch quân sự do Mỹ triển khai. Trong khi truyền thông quốc tế tập trung mổ xẻ các khía cạnh chính trị và pháp lý, thì tại Washington, thông điệp phát đi lại mang đậm màu sắc kinh tế: dầu mỏ mới là trung tâm của câu chuyện.

Tổng thống Donald Trump tuyên bố Mỹ sẽ trực tiếp “điều hành” Venezuela trong giai đoạn chuyển tiếp, đồng thời nhấn mạnh mục tiêu đưa các tập đoàn năng lượng hàng đầu của Mỹ quay trở lại quốc gia Nam Mỹ này. Phía sau diễn biến kịch tính ấy là một câu hỏi cốt lõi: điều gì đã khiến một cường quốc dầu mỏ, sở hữu trữ lượng lớn nhất thế giới, rơi vào vòng xoáy sụp đổ kéo dài?

“Dầu mỏ bị đánh cắp” và nguồn gốc can thiệp

Ngay sau khi ông Maduro bị áp giải sang Mỹ, Washington hé lộ kế hoạch “tái thiết” ngành dầu khí Venezuela. Thứ từng nuôi sống nền kinh tế nay lại trở thành đòn bẩy then chốt trong cuộc vây hãm kéo dài của Nhà Trắng 

Theo cách nhìn của Washington, dầu mỏ Venezuela không đơn thuần là tài nguyên quốc gia, mà là “tài sản bị đánh cắp”. Lập luận này bắt nguồn từ làn sóng quốc hữu hóa ngành năng lượng đầu những năm 2000 dưới thời cố Tổng thống Hugo Chávez.

Trước đó, các tập đoàn dầu khí Mỹ như ExxonMobil, ConocoPhillips hay Chevron chính là những người đặt nền móng cho ngành công nghiệp dầu mỏ Venezuela từ gần một thế kỷ trước, mang theo vốn, công nghệ và đội ngũ kỹ sư vận hành các mỏ dầu phức tạp. Tuy nhiên, chính sách trưng thu tài sản đã buộc nhiều tập đoàn phải rút lui, để lại hàng tỷ USD cơ sở hạ tầng chưa được bồi thường thỏa đáng, kéo theo các vụ kiện quốc tế dai dẳng.

Theo Nhà Trắng, việc bắt giữ ông Maduro và các biện pháp trừng phạt không chỉ nhằm thúc đẩy dân chủ hay chống tội phạm ma túy, mà còn là nỗ lực đòi lại “khoản đầu tư bị tước đoạt lớn nhất lịch sử”. Hệ quả là sự suy tàn gần như không thể đảo ngược của PDVSA – tập đoàn dầu khí quốc doanh từng là niềm tự hào của Venezuela.

Từ mức đỉnh hơn 3,2 triệu thùng/ngày cuối thập niên 1990, sản lượng dầu Venezuela hiện chỉ còn quanh 1 triệu thùng/ngày, chiếm chưa đầy 1% nguồn cung toàn cầu. Hạ tầng xuống cấp nghiêm trọng, tai nạn công nghiệp liên tiếp xảy ra, trong khi Citgo – “viên ngọc quý” của PDVSA tại Mỹ – đang bị tòa án rao bán để trả nợ. Venezuela, từ trụ cột OPEC, nay tụt xuống vị trí thứ 21 thế giới và đứng trước nguy cơ bị các quốc gia mới nổi như Guyana hay Argentina vượt mặt.

Gót chân Achilles mang tên địa chất

Sở hữu hơn 300 tỷ thùng dầu dự trữ – lớn nhất thế giới theo EIA – nhưng Venezuela vẫn kiệt quệ. Nguyên nhân nằm ở chính đặc tính dầu mỏ của quốc gia này. Phần lớn trữ lượng tập trung tại Vành đai Orinoco là dầu siêu nặng, đặc quánh và chứa nhiều tạp chất, đòi hỏi dung môi pha loãng (naphtha) và công nghệ xử lý phức tạp.

Trong nhiều năm, Venezuela phụ thuộc gần như hoàn toàn vào nguồn naphtha và công nghệ từ Mỹ. Khi Washington siết chặt cấm vận, không chỉ dòng dầu bị chặn, mà nguồn dung môi cũng bị cắt đứt. Không có naphtha, dầu không thể khai thác, vận chuyển hay xuất khẩu.

Ngay trước thời điểm ông Maduro bị bắt, các lệnh phong tỏa tàu chở dầu đã khiến hệ thống cảng Jose tê liệt, bể chứa quá tải và hàng loạt giếng dầu buộc phải đóng cửa. Ngành công nghiệp chiếm tới 95% nguồn thu ngoại tệ của Venezuela đã bị vô hiệu hóa về mặt kỹ thuật, trước cả khi can thiệp quân sự diễn ra.

Washington hiểu rõ: trữ lượng khổng lồ sẽ trở nên vô nghĩa nếu thiếu công nghệ. Khi các đối tác rút lui, hệ sinh thái kỹ thuật sụp đổ, khiến Venezuela không thể tận dụng ngay cả những giai đoạn giá dầu tăng cao.

Venezuela sở hữu trữ lượng dầu lớn nhất hành tinh (hơn 300 tỷ thùng) nhưng sản lượng thực tế lại tụt dốc không phanh và vai trò của Venezuela trên thị trường dầu mỏ quốc tế suy giảm đáng kể kể từ năm 2015 

Bàn cờ dầu mỏ hậu Maduro

Trong bức tranh dầu mỏ Venezuela, các thế lực quốc tế đang chia vai rõ rệt. Trung Quốc – chủ nợ lớn nhất – vẫn duy trì hiện diện thông qua CNPC và các hợp đồng dầu đổi nợ. Dòng dầu Venezuela tiếp tục âm thầm chảy sang Trung Quốc qua các “tàu ma”, song Bắc Kinh tỏ ra thận trọng, tránh mở rộng đầu tư trực tiếp.

Ở chiều ngược lại, Chevron là tập đoàn Mỹ hiếm hoi còn trụ lại, hoạt động dưới giấy phép hạn chế của Bộ Tài chính Mỹ và hiện kiểm soát khoảng 1/4 sản lượng dầu Venezuela. Sự hiện diện này được xem như “đầu cầu chiến lược” cho kịch bản Mỹ quay trở lại toàn diện.

Đáng chú ý, thị trường năng lượng toàn cầu phản ứng khá bình thản trước biến cố tại Venezuela. Giá dầu không biến động mạnh, do nguồn cung dư thừa và vai trò của Venezuela đã suy giảm sâu trong hơn một thập kỷ. Thế giới, về cơ bản, đã học cách vận hành mà không cần dầu Venezuela – một lợi thế chiến lược cho Washington khi ra tay cứng rắn mà không lo cú sốc năng lượng trong nước.

Con đường tái thiết đầy chông gai

Kịch bản “tái thiết” mà Tổng thống Trump vạch ra nghe có vẻ hấp dẫn: dòng vốn Mỹ quay lại, hạ tầng được sửa chữa, các nhà máy lọc dầu vùng Vịnh – vốn cần dầu nặng – được tiếp nhiên liệu phù hợp. Nhưng giới phân tích cảnh báo, ngành dầu khí Venezuela không thể “bật công tắc” là hồi sinh.

Chính sách quốc hữu hóa và cuộc đối đầu dai dẳng về quyền kiểm soát tài sản năng lượng với phương Tây đã đẩy nền kinh tế Venezuela vào thế cờ tàn

Hạ tầng đã rệu rã, nhân lực chất lượng cao bỏ đi, các tranh chấp pháp lý về bồi thường tài sản vẫn treo lơ lửng. Như chuyên gia Robert Rapier nhận định: trữ lượng dầu là có thật, nhưng bản thân dầu mỏ không tạo ra thịnh vượng nếu thiếu vốn, công nghệ và chuyên môn.

Để “vàng đen” Venezuela chảy mạnh trở lại sẽ cần nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ tái thiết. Và trong ván cờ này, bất kể ai nắm quyền tại Caracas, yếu tố quyết định sự sống còn của kho dầu lớn nhất hành tinh vẫn nằm ở dòng vốn và công nghệ từ Mỹ.