Cuộc chơi bất bình đẳng trên nền tảng Zalo

“Đồng ý hoặc bị khai tử” - khi sự riêng tư trở thành vật thế chấp cho quyền truy cập, người dùng thực chất không còn lựa chọn. Liệu Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân (có hiệu lực thi hành từ năm 2026) có đủ sắc bén để giải bài toán về sự cưỡng ép quyền riêng tư, hay chúng ta sẽ phải chấp nhận một thực tế nơi các nền tảng hạ tầng có quyền nhân danh công nghệ để “khai tử” quyền lựa chọn của người dùng?

Một cuộc chơi không cân sức

Với lập luận rằng đây là những “thông lệ phổ biến của các ứng dụng trên thế giới” và mục tiêu “phù hợp với bối cảnh pháp lý Việt Nam”, Zalo đã áp đặt một bản điều khoản sử dụng mới lên hàng triệu người dùng. Những thông điệp truyền thông của nền tảng này liên tục nhấn mạnh rằng sự thay đổi là nhằm “tăng cường tính minh bạch”, “bảo vệ quyền lợi người dùng” cũng như “nâng cao hiệu quả quản lý”.

Tuy nhiên, đằng sau ngôn từ đầy tính nhân văn đó lại là một kịch bản hoàn toàn khác biệt. Cụ thể, điều khoản mới tự cấp cho Zalo quyền năng thu thập và chia sẻ dữ liệu cá nhân ở mức độ xâm nhập sâu, từ những thông tin định danh cơ bản như số điện thoại, họ tên, giới tính, mối quan hệ gia đình, số căn cước công dân cho đến cả những nhóm dữ liệu được xếp vào danh mục nhạy cảm.

Sự bất bình đẳng trong cuộc chơi này càng trở nên rõ rệt khi Zalo chủ động đặt người dùng vào thế “cá nằm trên thớt” với chỉ hai lựa chọn: hoặc đồng ý thỏa hiệp, hoặc chấp nhận mất tài khoản. Nền tảng này thậm chí đã đưa ra một “tối hậu thư” đầy nghiệt ngã khi tuyên bố hệ thống sẽ tự động xóa tài khoản sau 45 ngày nếu người dùng không thay đổi quyết định.

Đây chính là một nghịch lý lớn khi một bản cập nhật vốn được gắn mác “bảo vệ” lại buộc người dùng phải lựa chọn giữa việc bị xâm phạm quyền riêng tư hoặc chấp nhận bị “khai tử” kỹ thuật số.

Điều này càng gây bức xúc hơn khi xét đến thực tế rằng Zalo từ lâu đã không còn đơn thuần là một ứng dụng nhắn tin giải trí mà đã vươn mình trở thành một “hạ tầng thiết yếu” gắn liền với mọi huyết mạch từ công việc đến các mối quan hệ xã hội của người Việt.

Báo cáo tổng kết năm 2024 của Bộ Thông tin và Truyền thông (cũ) cho thấy Zalo hiện dẫn đầu thị trường mạng xã hội trong nước, chiếm gần 70% thị phần. Khi sự phụ thuộc đã ăn sâu vào đời sống, việc “không đồng ý” thực chất đồng nghĩa với việc tự cô lập mình khỏi hệ sinh thái xã hội. Do đó, đây không phải là một sự lựa chọn dựa trên ý chí tự do, mà là một cuộc cưỡng ép được bọc trong lớp vỏ của sự “đồng thuận”.

Sự đồng ý có trở nên lu mờ?

Trong nền kinh tế số, dữ liệu cá nhân được ví như “vàng”, là loại tài nguyên chiến lược mà bất kỳ doanh nghiệp công nghệ nào cũng khao khát sở hữu. Chính vì sức hút của “vàng đen” kỹ thuật số, Zalo không chỉ dừng lại ở việc thu thập dữ liệu để vận hành hệ thống, mà còn có thể khai thác cho những mục đích thương mại khác. Tuy nhiên, nếu không được kiểm soát bằng các chuẩn mực đạo đức kinh doanh, việc cưỡng ép đồng ý thực chất là hành vi chiếm dụng thặng dư từ quyền riêng tư của người dùng để chuyển hóa thành lợi nhuận doanh nghiệp mà không có sự đền bù tương xứng.

Từ góc độ pháp lý, hành vi đơn phương thiết lập các điều khoản thu thập dữ liệu theo cách thức hiện tại đang đặt ra những dấu hỏi lớn về tính tương thích với các quy định hiện hành. Cụ thể, điều 11 Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 quy định rõ ràng rằng việc xử lý dữ liệu phải có sự đồng ý của chủ thể trước khi tiến hành. Về mặt hình thức, Zalo dường như đang tuân thủ quy trình khi yêu cầu người dùng xác nhận thao tác “Đồng ý” trước khi tiếp tục truy cập ứng dụng.

Thế nhưng, bản chất của vấn đề lại nằm ở khoản 2, điều 9 của đạo luật này khi luật đặt ra một điều kiện tiên quyết: sự đồng ý chỉ có giá trị pháp lý khi nó dựa trên sự tự nguyện và chủ thể dữ liệu phải được thông tin đầy đủ. Đối chiếu tiêu chí này vào bối cảnh thực tế của Zalo, chúng ta cần thẳng thắn đặt câu hỏi về tính “biết rõ” của người dùng trước những bản điều khoản dài dằng dặc và phức tạp.

Quan trọng hơn cả, một sự chấp thuận được đưa ra dưới áp lực bị xóa tài khoản và cắt đứt liên lạc xã hội trong vòng 45 ngày liệu có thể được coi là sự “tự nguyện” đúng nghĩa? Nếu câu trả lời là không, thì sự đồng ý của hàng triệu người dùng hiện nay xét về mặt bản chất chỉ là một hình thức đối phó và hoàn toàn thiếu đi nền tảng pháp lý vững chắc mà luật pháp yêu cầu.

Hệ quả trực tiếp của lối tiếp cận “All or nothing” (được tất cả hoặc mất tất cả) này là việc triệt tiêu hoàn toàn khả năng “Đồng ý phân tách” (Granular Consent). Cần phải hiểu rằng, một dịch vụ số hiện đại thường bao gồm nhiều hoạt động xử lý dữ liệu cho các mục đích khác nhau; do đó, chủ thể dữ liệu phải được trao quyền tự do lựa chọn mục đích mà họ chấp nhận. Thay vì bị buộc phải “gật đầu” với một gói điều khoản chung, người dùng lẽ ra phải có quyền đồng ý cho Zalo xử lý dữ liệu để nhắn tin, nhưng đồng thời có quyền khước từ việc chia sẻ dữ liệu cho bên thứ ba hoặc các mục đích quảng cáo định danh.

Sau cùng, cần khẳng định rằng pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân không được thiết kế để tạo ra các “giấy thông hành” hình thức cho doanh nghiệp. Nếu sự đồng ý của hàng triệu người dùng Zalo chỉ được định nghĩa bằng một cú nhấp chuột dưới áp lực của một “án tử kỹ thuật số”, thì đó là sự thất bại của tinh thần thượng tôn pháp luật trong việc bảo vệ quyền con người trước sức mạnh của các thuật toán thống lĩnh.

Phản ứng thị trường và nghịch lý của sự phụ thuộc

Mặc dù giữ vai trò là một hạ tầng thiết yếu với chi phí chuyển đổi cực lớn, song phản ứng của thị trường trước các động thái của Zalo đang cho thấy một sự dịch chuyển gây ngạc nhiên. Trong kinh tế học nền tảng, “hiệu ứng mạng” vốn là vũ khí mạnh nhất của Zalo, nhưng hiện nay chính nó đang tạo ra một phản ứng ngược. Một bộ phận người dùng, từ những cá nhân coi trọng quyền riêng tư đến các doanh nghiệp lo ngại về bảo mật dữ liệu khách hàng, đã sẵn sàng thực hiện những biện pháp cực đoan như gỡ bỏ ứng dụng hoặc xóa tài khoản vĩnh viễn.

Sự phản kháng này minh chứng cho một thực tế kinh tế rằng khi sự cưỡng ép vượt quá ngưỡng chịu đựng về mặt đạo đức kinh doanh, lòng tin của người tiêu dùng sẽ bị xói mòn và họ chấp nhận chịu đựng những “tổn thất kinh tế” nhất thời để đổi lấy sự an toàn dữ liệu.

Việc người dùng sẵn sàng rời bỏ một hệ sinh thái vốn đã ăn sâu vào công việc hàng ngày là một chỉ dấu cho thấy Zalo đang đối mặt với nguy cơ “khủng hoảng lòng tin”. Nếu nền tảng này tiếp tục duy trì chính sách “đánh đổi sự riêng tư lấy quyền truy cập”, họ không chỉ đối mặt với các rủi ro pháp lý mà còn đứng trước nguy cơ tự làm suy yếu hệ sinh thái của chính mình bởi sự rời đi của những nhóm người dùng có chất lượng và nhận thức cao.

Những nhận xét gợi mở cho bối cảnh Việt Nam

Nhìn từ sự việc của Zalo, Việt Nam cần một cách tiếp cận quyết liệt hơn để quản lý các nền tảng số mang tính hạ tầng.

Thứ nhất, cơ quan quản lý cần định danh rõ ràng các “nền tảng số cốt yếu” để áp đặt các nghĩa vụ đặc biệt về tính tương thích và quyền kiểm soát dữ liệu. Chúng ta không thể để một doanh nghiệp vừa giữ vai trò cung cấp hạ tầng, vừa tự ý đặt ra luật chơi cho dữ liệu mà không có sự giám sát độc lập.

Thứ hai, khái niệm về “sự đồng ý” trong bảo vệ dữ liệu cần được chuẩn hóa chặt chẽ hơn nhằm tránh việc các nền tảng lợi dụng thế độc quyền để cưỡng ép người dùng. Việc cung cấp dịch vụ cơ bản không nên được dùng làm vật đổi chác cho các yêu cầu thu thập dữ liệu nhạy cảm.

Thách thức hiện nay không nằm ở câu chữ của luật mà nằm ở cơ chế thực thi: làm thế nào để định nghĩa sự “tự nguyện” khi người dùng bị đặt vào thế kẹt của các nền tảng thiết yếu? Chừng nào chưa có một bộ tiêu chí đặc thù để xử lý mô hình “đồng ý hoặc rời đi”, chừng đó các nền tảng vẫn có thể nhân danh sự đồng thuận để hợp thức hóa các hành vi xâm dụng dữ liệu.

Thứ ba, sự kiện Zalo chính là tiếng chuông cảnh báo về chủ quyền dữ liệu của người Việt trên các nền tảng nội địa. Bảo vệ người tiêu dùng trước các tối hậu thư kỹ thuật số không chỉ là bảo vệ một cá nhân, mà là bảo vệ tính liêm chính và sự phát triển lành mạnh của cả một nền kinh tế số đang trong giai đoạn chuyển mình mạnh mẽ.