Bài toán sinh kế trong chiến lược tái cấu trúc dân cư Thủ đô

Hà Nội đang đứng trước ngưỡng cửa của một cuộc "đại phẫu" đô thị với kế hoạch giãn hơn 860.000 dân khỏi khu vực nội đô trong giai đoạn 2026 - 2045.

Theo KTS Trần Huy Ánh, Ủy viên Thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội, dù các con số cụ thể vẫn đang trong quá trình rà soát và hoàn thiện, nhưng tầm vóc của quyết sách này đòi hỏi một phương thức tiếp cận khoa học và thận trọng. Thực tế, việc giảm tải cho khu vực lõi lịch sử không phải là vấn đề mới, bởi nó đã được đề xuất trong nhiều đồ án quy hoạch trước đây. Hiện nay, mật độ cư trú tại các khu phố cổ và phố cũ nằm trong Vành đai 3 đã vượt quá khả năng đáp ứng của hạ tầng, dẫn đến tình trạng quá tải trầm trọng về giao thông, y tế và giáo dục. Do đó, việc tái cấu trúc dân cư là một yêu cầu tất yếu để nâng cao chất lượng sống, nhưng thách thức lớn nhất không nằm ở mệnh lệnh hành chính mà nằm ở việc đảm bảo sinh kế bền vững cho người dân tại nơi ở mới.

Bài toán sinh kế trong chiến lược tái cấu trúc dân cư Thủ đô

Nhìn lại những bài học từ các đề án giãn dân phố cổ trước đây, KTS Trần Huy Ánh cho rằng nguyên nhân cốt lõi khiến kết quả chưa như kỳ vọng không phải do thiếu quỹ nhà ở. Vấn đề thực sự nằm ở chỗ nơi ở mới chưa giải đáp được câu hỏi: người dân sẽ sống bằng gì và con cái họ sẽ học tập, tiếp cận dịch vụ công ra sao. Trong suốt hai thập kỷ qua, một sự dịch chuyển tự nhiên đã diễn ra khi dân số phố cổ giảm từ 30-50% thông qua các giao dịch thị trường. Người dân tự nguyện rời đi khi họ tìm thấy không gian sống tốt hơn và cơ hội tài chính phù hợp. Điều này minh chứng rằng, chỉ khi điều kiện sống và khả năng duy trì kinh tế tại nơi mới vượt trội hơn nơi cũ, sự dịch chuyển mới diễn ra một cách bền vững và tự giác.

Một rủi ro lớn trong phát triển đô thị hiện nay là việc hình thành các "đô thị ngủ" – những khu dân cư chỉ có chức năng để ở nhưng thiếu hụt việc làm và dịch vụ xã hội. Nếu chỉ tập trung xây nhà mà không kiến tạo hệ sinh thái kinh tế đi kèm, người dân sẽ buộc phải di chuyển ngược lại trung tâm mỗi ngày để làm việc, từ đó gây áp lực ngược lên hạ tầng giao thông và làm gia tăng ô nhiễm môi trường. Theo KTS Trần Huy Ánh, giãn dân chỉ thực sự có ý nghĩa khi nơi ở mới gắn liền với các chức năng kinh tế mới, phù hợp với tập quán sinh kế của cộng đồng. Các khu đô thị vệ tinh phải được quy hoạch đồng bộ với các trung tâm giáo dục, khoa học công nghệ và mạng lưới giao thông công cộng hiện đại để tạo ra lực hút tự nhiên đối với cư dân.

Để tránh việc phụ thuộc quá mức vào khai thác đất đai, Hà Nội cần chuyển hướng sang các động lực tăng trưởng dài hạn như kinh tế tri thức và dịch vụ chất lượng cao. Việc giãn dân cần được tính toán dựa trên nguồn tài nguyên thiết yếu như nước sạch và bảo vệ môi trường, thay vì chỉ tập trung vào các dự án bất động sản thuần túy. KTS Trần Huy Ánh nhấn mạnh rằng giao thông công cộng trong quá trình giãn dân không chỉ là hạ tầng kỹ thuật mà còn là huyết mạch duy trì nhịp sống và sự gắn kết xã hội. Nếu thực hiện bài bản với tầm nhìn dài hạn, kế hoạch này không chỉ giúp giảm tải cho khu vực lõi lịch sử mà còn mở ra không gian phát triển cân bằng, nâng cao vị thế và sức cạnh tranh cho Thủ đô trong tương lai.