Xung đột Iran mở màn cuộc "chia tay" âm thầm giữa Mỹ và vùng Vịnh?

Cuộc đối đầu với Iran không chỉ làm rung chuyển Trung Đông mà còn phơi bày những rạn nứt trong quan hệ giữa Washington và các đồng minh vùng Vịnh. Khi lợi ích chiến lược ngày càng khác biệt, các quốc gia Arab đang từng bước giảm phụ thuộc vào Mỹ và tìm kiếm những đối tác an ninh mới.

Chưa đầy hai tuần sau khi chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump ký bản ghi nhớ gây nhiều tranh luận với Iran, Ngoại trưởng Marco Rubio đã lên đường tới Trung Đông trong một chuyến công du được đánh giá là mang ý nghĩa trấn an các đồng minh chủ chốt của Washington.

Mặc dù căng thẳng quân sự giữa Mỹ và Iran đã tạm lắng, những diễn biến sau cuộc khủng hoảng cho thấy các nước vùng Vịnh vẫn chưa hoàn toàn yên tâm. Theo nhiều nguồn tin, cuộc đối đầu với Tehran không chỉ làm thay đổi cục diện an ninh khu vực mà còn bộc lộ những bất đồng đáng kể giữa Washington và các đối tác lâu năm ở Trung Đông.

Những khác biệt ngày càng rõ rệt

Trong nhiều thập kỷ, các quốc gia vùng Vịnh được xem là trụ cột trong chiến lược của Mỹ tại Trung Đông. Mạng lưới căn cứ quân sự, các thỏa thuận hợp tác quốc phòng và quan hệ an ninh chặt chẽ giúp Washington duy trì khả năng triển khai lực lượng nhanh chóng cũng như bảo vệ các tuyến hàng hải chiến lược. Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng với Iran đã cho thấy lợi ích chiến lược của Mỹ và các đồng minh Arab không phải lúc nào cũng đồng nhất.

Theo các nguồn tin, một trong những bất đồng đáng chú ý nhất xuất hiện giữa Washington và Saudi Arabia. Trong thời điểm Mỹ cân nhắc triển khai chiến dịch quân sự nhằm bảo đảm tự do hàng hải qua eo biển Hormuz, Thái tử Mohammed bin Salman đã từ chối cho quân đội Mỹ sử dụng không phận và các căn cứ quân sự của nước này.

Đối với Riyadh, nguy cơ lớn nhất không nằm ở việc Mỹ có thể mở chiến dịch quân sự, mà ở khả năng Iran sẽ đáp trả bằng các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở hạ tầng năng lượng của khu vực. Với nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào xuất khẩu dầu mỏ, bất kỳ sự gián đoạn nào cũng có thể gây tổn thất lớn cho chính các quốc gia vùng Vịnh.

Theo các báo cáo, căng thẳng giữa Washington và Riyadh từng leo thang đến mức Nhà Trắng cân nhắc đình chỉ việc chuyển giao tên lửa đánh chặn cho Saudi Arabia. Mặc dù bất đồng cuối cùng được giải quyết, sự việc cho thấy hai bên có cách nhìn khác nhau về mức độ rủi ro cũng như phương thức xử lý khủng hoảng.

Lợi ích không còn hoàn toàn đồng nhất

Theo giới quan sát, cuộc khủng hoảng với Iran một lần nữa phản ánh thực tế rằng ưu tiên của Mỹ không phải lúc nào cũng trùng khớp với lợi ích của các quốc gia trong khu vực.

Ngoài Israel, phần lớn các nước Trung Đông đều không mong muốn Washington phát động một chiến dịch quân sự quy mô lớn nhằm vào Iran. Trong nhiều tháng trước khi Mỹ đưa ra quyết định, Saudi Arabia, Qatar và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) được cho là đã liên tục thúc đẩy các nỗ lực nhằm tránh leo thang xung đột. Nguyên nhân xuất phát từ lợi ích kinh tế và địa chiến lược.

Eo biển Hormuz là tuyến vận tải năng lượng quan trọng bậc nhất thế giới, nơi phần lớn lượng dầu thô và khí tự nhiên hóa lỏng của các nước vùng Vịnh được vận chuyển ra thị trường quốc tế. Bất kỳ cuộc xung đột nào khiến tuyến hàng hải này bị gián đoạn đều có thể gây tác động lớn không chỉ đối với các quốc gia xuất khẩu mà còn đối với thị trường năng lượng toàn cầu.

Trong giai đoạn căng thẳng leo thang, Iran đã gia tăng sức ép đối với hoạt động vận tải và cơ sở hạ tầng năng lượng trong khu vực. Theo ước tính của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), lượng dầu vận chuyển qua eo biển Hormuz từng giảm khoảng 14,4 triệu thùng/ngày, tương đương khoảng 14% nguồn cung dầu toàn cầu, kéo theo thiệt hại kinh tế đáng kể. Điều đó càng củng cố quan điểm của nhiều nước vùng Vịnh rằng ưu tiên hàng đầu  là duy trì ổn định khu vực thay vì đối đầu quân sự kéo dài.

Chính sách mới của Riyadh

Thực tế, những khác biệt giữa Washington và các nước quân chủ vùng Vịnh không chỉ xuất hiện sau cuộc khủng hoảng Iran mà đã hình thành từ nhiều năm trước.

Sau hàng loạt cuộc tấn công do các lực lượng được Iran hậu thuẫn tiến hành nhưng không nhận được phản ứng quân sự quyết liệt từ Mỹ, Riyadh bắt đầu đặt câu hỏi về mức độ đáng tin cậy của các cam kết an ninh từ Washington.

Điều này góp phần thúc đẩy Saudi Arabia theo đuổi chiến lược giảm căng thẳng với Tehran. Dấu mốc quan trọng nhất là thỏa thuận bình thường hóa quan hệ giữa Saudi Arabia và Iran do Trung Quốc làm trung gian vào năm 2023. Thỏa thuận này được xem là bước ngoặt trong chính sách đối ngoại của Riyadh, khi nước này ưu tiên đối thoại nhằm giảm nguy cơ xung đột trực tiếp với đối thủ khu vực.

Theo nhiều chuyên gia, đây không phải là sự thay đổi mang tính nhất thời mà phản ánh xu hướng dài hạn của các quốc gia vùng Vịnh trong việc đa dạng hóa các lựa chọn an ninh.

Trung Đông đang định hình một cấu trúc an ninh mới

Trong bối cảnh đó, một số nhà phân tích cho rằng việc Mỹ từng bước thu hẹp vai trò tại Trung Đông chưa hẳn là diễn biến tiêu cực đối với khu vực.

Khi Washington không còn đóng vai trò tuyệt đối trong việc bảo đảm an ninh, các quốc gia Trung Đông buộc phải chủ động hơn trong việc xây dựng mạng lưới hợp tác khu vực cũng như mở rộng quan hệ với nhiều đối tác khác. Xu hướng này đã xuất hiện khá rõ trong vài năm gần đây.

Tháng 9/2025, Saudi Arabia ký thỏa thuận hợp tác quốc phòng với Pakistan. Theo các nguồn tin, thỏa thuận có thể bao gồm việc triển khai máy bay chiến đấu cùng khoảng 8.000 binh sĩ Pakistan tới vương quốc này.

Trong khi đó, UAE tiếp tục tăng cường hợp tác quốc phòng với Israel trên nhiều lĩnh vực. Thổ Nhĩ Kỳ cũng nổi lên như một trong những nhà cung cấp vũ khí và công nghệ quốc phòng có sức cạnh tranh ngày càng lớn tại Trung Đông.

Những diễn biến này cho thấy các nước vùng Vịnh không còn đặt toàn bộ kỳ vọng vào một đối tác duy nhất mà đang xây dựng mạng lưới quan hệ an ninh đa tầng nhằm giảm thiểu rủi ro trước những biến động địa chính trị.

Thách thức mới đối với Washington

Đối với Mỹ, sự thay đổi này đặt ra bài toán không nhỏ. Washington vẫn duy trì ảnh hưởng quân sự và chính trị đáng kể tại Trung Đông, đồng thời tiếp tục là đối tác quốc phòng quan trọng nhất của nhiều quốc gia trong khu vực. Tuy nhiên, khả năng định hình các quyết sách an ninh khu vực theo cách từng diễn ra trong nhiều thập kỷ qua đang đứng trước những thách thức mới.

Các đồng minh vùng Vịnh ngày càng theo đuổi chính sách đối ngoại linh hoạt hơn, ưu tiên cân bằng quan hệ với nhiều cường quốc thay vì phụ thuộc vào một đối tác duy nhất. Trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị ngày càng gay gắt, xu hướng này có thể tiếp tục định hình cấu trúc an ninh Trung Đông trong những năm tới.

Cuộc khủng hoảng với Iran vì thế không chỉ là phép thử đối với năng lực quản lý khủng hoảng của Washington, mà còn trở thành dấu mốc phản ánh sự chuyển dịch trong quan hệ giữa Mỹ và các đồng minh truyền thống. Dù quan hệ hợp tác an ninh vẫn được duy trì, những khác biệt về lợi ích và cách tiếp cận đang ngày càng rõ nét, báo hiệu những thay đổi trong cán cân quyền lực tại Trung Đông.