Xuất khẩu và nỗi lo lệch nhịp

Mức tăng trưởng xuất khẩu cao nhất trong 5 năm qua đang vẽ nên một bức tranh rực rỡ cho kinh tế Việt Nam quý 1/2026. Tuy nhiên, đằng sau kim ngạch hàng trăm tỷ USD là sự phân cực ngày càng sâu sắc: Trong khi khu vực FDI bùng nổ mạnh mẽ, các doanh nghiệp nội địa lại đang có dấu hiệu hụt hơi và thu hẹp thị phần ngay trên sân chơi xuất khẩu.

Sự phụ thuộc vào các "đầu tàu" ngoại trong chuỗi cung ứng công nghệ cao đặt ra yêu cầu cấp bách về việc tái cấu trúc, nếu không muốn nền kinh tế rơi vào trạng thái "gia công quy mô lớn" nhưng thiếu vắng nội lực thực chất.

Quý I/2026 ghi nhận bức tranh thương mại sôi động với tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt gần 250 tỷ USD, tăng 23% so với cùng kỳ – mức cao nhất kể từ năm 2022. Riêng xuất khẩu đạt hơn 122 tỷ USD, tăng 19,1%, đánh dấu tốc độ tăng mạnh nhất trong 5 năm.

Trong bối cảnh thương mại toàn cầu phục hồi chậm, kết quả này cho thấy Việt Nam vẫn tận dụng tốt làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng, đặc biệt ở các ngành công nghệ cao. Công nghiệp chế biến tiếp tục chiếm tỷ trọng áp đảo, gần 90% kim ngạch xuất khẩu, với các mặt hàng điện tử, máy tính, linh kiện giữ vai trò dẫn dắt.

Tuy nhiên, động lực chính lại đến từ khu vực FDI. Khối này đạt gần 100 tỷ USD, tăng hơn 33% và chiếm tới 80% tổng kim ngạch. Ngược lại, khu vực doanh nghiệp trong nước giảm mạnh, chỉ còn chưa tới 20% thị phần và kim ngạch sụt hơn 16%. Sự chênh lệch ngày càng lớn cho thấy nội lực xuất khẩu đang suy yếu tương đối.

Ở nhóm hàng truyền thống, dệt may, giày dép tăng nhẹ; nông sản biến động thất thường, phản ánh độ nhạy cao trước giá cả và thị trường quốc tế. Những hạn chế về công nghệ, năng lực cạnh tranh và khả năng tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu tiếp tục là điểm nghẽn của doanh nghiệp nội.

Bức tranh vì thế đặt ra một vấn đề rõ ràng: tăng trưởng cao về lượng nhưng chất chưa tương xứng. Sự phụ thuộc lớn vào khu vực FDI khiến tính tự chủ của nền kinh tế bị thu hẹp, trong khi khu vực trong nước chưa bắt kịp nhịp tăng trưởng chung.

Dù triển vọng xuất khẩu năm 2026 vẫn được đánh giá tích cực, nhất là khi nhập khẩu tư liệu sản xuất tăng – tín hiệu cho thấy chu kỳ mở rộng đang hình thành – nhưng để duy trì động lực dài hạn, trọng tâm chính sách cần dịch chuyển.

Giải pháp không nằm ở việc tiếp tục đẩy kim ngạch bằng mọi giá, mà ở nâng chất sự tham gia của doanh nghiệp nội địa. Phát triển công nghiệp hỗ trợ, mở rộng khả năng kết nối với chuỗi cung ứng FDI, đa dạng hóa nguồn nguyên liệu, tận dụng sâu hơn các FTA thế hệ mới là những hướng đi then chốt.

Song song, việc giảm chi phí logistics, số hóa thủ tục và nâng cấp hạ tầng thương mại sẽ giúp cải thiện sức cạnh tranh. Với nông sản, yêu cầu chuyển từ xuất thô sang chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và đáp ứng tiêu chuẩn cao đang trở thành điều kiện bắt buộc.

Xuất khẩu vẫn là động lực tăng trưởng quan trọng, nhưng để bền vững, nền kinh tế không thể chỉ dựa vào “đầu kéo ngoại”. Bài toán dài hạn nằm ở việc kéo doanh nghiệp trong nước vào trung tâm chuỗi giá trị.