Vì sao Mỹ "quay xe" với Hormuz?

Việc nhanh chóng hủy bỏ kế hoạch giúp giảm bớt lo ngại về chi phí vận tải và giá dầu, song cũng cho thấy các quyết định liên quan đến tuyến hàng hải chiến lược này có thể tạo ra biến động lớn đối với thị trường tài chính.

Ngày 13/7, Tổng thống Donald Trump tuyên bố Mỹ sẽ áp mức phí 20% đối với hàng hóa đi qua eo biển Hormuz, lập luận rằng Washington gánh phần lớn chi phí bảo đảm an ninh hàng hải trong khi các quốc gia hưởng lợi cần chia sẻ chi phí. Tuyên bố lập tức khiến các cơ quan chính quyền Mỹ phải khẩn trương tìm cách triển khai, từ xác định đối tượng nộp phí đến cơ chế thu. Nhiều quan chức thừa nhận đây là kế hoạch chưa từng có tiền lệ với nhiều điểm chưa rõ ràng.

Đồng minh vùng Vịnh phản ứng mạnh

Kế hoạch nhanh chóng gặp trở ngại khi Trump làm rõ các đồng minh Mỹ ở vùng Vịnh sẽ là bên phải thanh toán. Đối với Saudi Arabia, UAE, Qatar và Bahrain, Hormuz là tuyến xuất khẩu dầu mỏ sống còn. Phí thêm sẽ làm tăng chi phí xuất khẩu, ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn thu ngân sách và sức cạnh tranh quốc tế. Ngay trong ngày 13/7 và rạng sáng 14/7, lãnh đạo nhiều quốc gia vùng Vịnh khẩn trương liên lạc với Nhà Trắng thông qua điện đàm và kênh ngoại giao. Theo Reuters, những cuộc vận động này diễn ra với tốc độ nhanh và hiệu quả gần như tức thì.

Từ phí sang cam kết đầu tư

Sáng 14/7, Trump bất ngờ thông báo không tiếp tục kế hoạch thu phí. Thay vào đó, các quốc gia vùng Vịnh cam kết tăng đầu tư vào Mỹ. Trump giải thích: 'Tôi đưa ra ý tưởng đó hôm qua vì nghĩ đó là sáng kiến hay. Sau đó tôi nhận được điện thoại từ rất nhiều người... Họ muốn thực hiện theo một cách khác'. Giới phân tích nhận định đây là ví dụ điển hình phong cách đàm phán giao dịch của Trump: đưa ra yêu cầu cứng rắn để tạo sức ép, sau đó chấp nhận thỏa thuận khác nếu đạt được lợi ích mong muốn.

Rủi ro trong nội bộ chính quyền

Kế hoạch vấp phải sự phản đối từ nội bộ chính quyền Mỹ. Các cố vấn Trump cảnh báo việc Mỹ tự thu phí qua Hormuz có thể gây hàng loạt hệ lụy: giá dầu và khí đốt có nguy cơ tăng mạnh nếu thị trường lo ngại chi phí vận chuyển cao hơn, có thể khiến lạm phát Mỹ tăng trở lại, tạo áp lực chính trị đối với đảng Cộng hòa. Kế hoạch còn đi ngược lập trường Washington theo đuổi nhiều năm: bảo vệ quyền tự do hàng hải trên các tuyến đường thủy quốc tế.

Nguy cơ Iran tận dụng lợi thế

Một lo ngại khác là Iran có thể tận dụng tuyên bố Trump để củng cố lập luận của mình. Tehran lâu nay cho rằng quốc gia bảo đảm an ninh Hormuz có quyền thu phí hoặc áp điều kiện hoạt động hàng hải. Washington luôn bác bỏ quan điểm này, khẳng định Hormuz là tuyến đường thủy quốc tế. Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi lập tức phản ứng, cho rằng Trump đã thừa nhận nguyên tắc 'bảo vệ thì được quyền thu phí'. Đây là kịch bản nhiều quan chức Mỹ muốn tránh vì có thể làm suy yếu lập trường pháp lý lâu nay của Washington.

Phong cách ra quyết định gây tranh luận

Sự kiện này tiếp tục cho thấy phong cách ra quyết định vốn gây nhiều tranh luận của Trump. Thay vì triển khai sau chuẩn bị kỹ lưỡng, đề xuất được đưa ra bất ngờ, khiến trợ lý chạy đua xây dựng phương án trong khi đồng minh tìm cách thuyết phục Nhà Trắng. Cuối cùng, trước sức ép từ nhiều phía và cam kết đầu tư từ các nước vùng Vịnh, Trump rút lại kế hoạch. Dù ý tưởng chỉ tồn tại ngắn, nó cho thấy một tuyên bố từ Nhà Trắng có thể rung chuyển thị trường năng lượng toàn cầu và kích hoạt cuộc chạy đua ngoại giao khẩn cấp trên Trung Đông.