Vàng thiếu, giá tăng: Canh bạc của những kẻ biết tính toán

Tổng Bí thư Tô Lâm yêu cầu khẩn trương sửa đổi Nghị định 24 theo hướng thị trường hóa có kiểm soát, tháo gỡ nút thắt kéo dài hơn một thập kỷ. Đồng thời, thúc đẩy kết nối giữa thị trường vàng trong nước và quốc tế, chấm dứt tình trạng khép kín, méo mó.

Xóa độc quyền vàng miếng: Phá thế kìm hãm nguồn cung, tạo sân chơi minh bạch và lành mạnh

Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng mới đây đã đề cập thẳng thắn tới một bước đi cải cách quan trọng: xóa bỏ thế độc quyền nhà nước về thương hiệu vàng miếng – nhưng phải trong khuôn khổ kiểm soát chặt chẽ. Theo đó, Nhà nước vẫn giữ vai trò quản lý hoạt động sản xuất vàng miếng, nhưng sẽ cấp phép cho nhiều doanh nghiệp đủ điều kiện tham gia, nhằm thiết lập một môi trường cạnh tranh bình đẳng, đa dạng hóa nguồn cung và góp phần ổn định thị trường.

Hiện chênh lệch giữa giá vàng trong nước và thế giới vẫn ở mức cao – khoảng 11 triệu đồng/lượng, dù đã giảm đáng kể so với thời điểm trước đây lên tới gần 20 triệu đồng/lượng. Sự thu hẹp này phản ánh nỗ lực kiểm soát thị trường, nhưng vẫn chưa đủ để triệt tiêu gốc rễ vấn đề.

Bài toán khan hiếm và nghịch lý thị trường

Vấn đề lớn nhất đang bào mòn tính minh bạch và hiệu quả của thị trường vàng Việt Nam là tình trạng khan hiếm nguồn cung. Trong bối cảnh nhu cầu vàng tại Việt Nam luôn nằm trong nhóm cao nhất thế giới – bên cạnh Trung Quốc và Ấn Độ – thì việc bó hẹp sản xuất và độc quyền thương hiệu đã khiến thị trường rơi vào trạng thái méo mó, bị thao túng bởi yếu tố cung – cầu không cân bằng.

Tình trạng đầu cơ, tích trữ, buôn lậu, giao dịch không hóa đơn… là hệ quả tất yếu. Khi không được phép nhập khẩu từ năm 2012, các doanh nghiệp buộc phải mua vàng trôi nổi từ dân. Thị trường hoạt động theo cơ chế "tay ba": người dân bán ra – doanh nghiệp gom vào – thị trường tự điều tiết. Điều này khiến các hành vi sai phạm phát sinh, từ cả các cơ sở nhỏ lẻ cho tới doanh nghiệp lớn, như kết quả các đợt thanh tra gần đây đã cho thấy.

Một trong những biểu hiện đáng chú ý là biến động tỷ giá trên thị trường chợ đen. Mỗi khi giá vàng quốc tế tăng vọt, tỷ giá tự do cũng leo thang, chênh lệch lớn với tỷ giá niêm yết trong ngân hàng – một hiện tượng cho thấy dấu hiệu vàng lậu đang len lỏi vào nền kinh tế.

Những mũi tên chính sách cần được bắn ra đồng loạt

Để phá thế độc đạo hiện nay, cần một gói chính sách đồng bộ, thận trọng nhưng quyết liệt. Trong đó, có thể cân nhắc:

Cho phép nhập khẩu vàng có kiểm soát, theo hạn mức (quota) gắn với tình trạng cán cân thanh toán. Khi thặng dư lớn – nhập nhiều, thâm hụt – tạm ngừng. Giải pháp này vừa bảo vệ dự trữ ngoại hối, vừa điều tiết linh hoạt nguồn cung.

Thành lập Sở giao dịch vàng quốc gia hoặc tích hợp giao dịch vàng vào Sở giao dịch hàng hóa hiện hữu, thậm chí đưa vào Trung tâm tài chính quốc tế đang được Chính phủ xây dựng. Đây là bước đi dài hạn, nhưng cần được chuẩn bị ngay từ bây giờ.

Triển khai mô hình vàng tín chỉ – chứng chỉ đại diện quyền sở hữu vàng vật lý – để thay thế thói quen nắm giữ vàng tại nhà, hướng dòng vốn này vào ngân hàng, tạo ra kênh tiết kiệm và đầu tư an toàn, hợp pháp, có sinh lời.

Khuyến khích người dân gửi vàng vào Ngân hàng Nhà nước, thông qua cơ chế trả lãi, bảo hiểm tài sản, quản lý rủi ro. Việc này không chỉ làm giảm nhu cầu giữ vàng vật chất mà còn góp phần chuyển hóa vàng thành vốn đầu tư, phục vụ xây dựng hạ tầng, phát triển sản xuất – tức là từ "vàng chết" thành "vàng sống".

Xây sàn vàng: Không phải để chơi, mà để minh bạch

Ý tưởng lập sàn vàng cũng đã được nhiều chuyên gia nhắc đến. Nhưng nếu triển khai, cần rút kinh nghiệm từ thị trường chứng khoán: lấy công nghệ làm nền tảng, minh bạch là nguyên tắc sống còn, liên thông với sàn quốc tế là điều kiện bắt buộc. Giao dịch vàng khác cổ phiếu – không thể áp dụng cơ chế T+ – nên sàn vàng phải vận hành liên tục 24/24, năm ngày/tuần, đảm bảo thanh khoản và chống thao túng.

Sàn vàng nếu thành công sẽ xóa được vùng xám thị trường, khắc phục tình trạng "vàng đi đêm", minh bạch hóa dòng chảy của một trong những tài sản quan trọng nhất trong dân.

Vàng – không thể chống, nhưng có thể dẫn dắt

Không thể "chống vàng hóa" bằng các lệnh hành chính đơn thuần, bởi nhu cầu vàng là tập quán văn hóa – tâm lý truyền đời. Chỉ riêng cưới hỏi, người Việt đã tiêu thụ một lượng vàng không nhỏ. Tâm lý FOMO (sợ lỡ cơ hội) trước các cơn sóng vàng càng khiến tầng lớp nhà đầu tư nhỏ lẻ ồ ạt tham gia, tạo thêm lực cầu trong khi cung không đổi.

Vì vậy, điều cần thiết không phải là chống, mà là dẫn dắt, tạo ra một cơ chế để người dân được giữ vàng, giao dịch vàng, tích lũy vàng nhưng trong một hệ thống minh bạch, được kiểm soát. Khi đó, Nhà nước không cần siết chặt từng giao dịch, mà có thể kiểm soát bằng hệ thống luật chơi, tương tự cách quản lý thị trường chứng khoán.

Tóm lại, chủ trương xóa độc quyền thương hiệu vàng miếng, mở rộng sản xuất và nhập khẩu có kiểm soát, xây dựng sàn giao dịch vàng, triển khai vàng tín chỉ… đều là những bước đi quan trọng. Nếu được triển khai đồng bộ, có lộ trình rõ ràng, những chính sách này không chỉ xóa thế méo mó thị trường vàng mà còn khơi thông một kênh huy động nguồn lực quan trọng cho phát triển kinh tế – một mũi tên trúng nhiều đích.