Từ "cất giữ" đến "khơi thông": Vàng trong dân - bài toán lớn của ngân hàng

Giá vàng biến động khó lường cùng những quy định xử lý sai phạm ngày càng nghiêm khắc đang tạo áp lực lớn, khiến các ngân hàng trở nên dè dặt hơn trong hoạt động kinh doanh kim loại quý này. Liệu sự thận trọng này có đang bỏ lỡ một "mỏ vàng" tiềm năng?

Sự ra đời của Nghị định 24/2012 đã đặt dấu chấm hết cho một thời kỳ vàng son – theo đúng nghĩa đen – của hoạt động kinh doanh vàng trong hệ thống ngân hàng. Nếu như trước đây, vàng từng là “mỏ kim cương” của các ngân hàng với hàng loạt sản phẩm huy động, cho vay, mở tài khoản, giao dịch trong nước và quốc tế, thì sau Nghị định này, toàn bộ bức tranh đã “đổi màu”.

Từ thời vàng son...

Trước năm 2012, không ít ngân hàng thương mại đóng vai trò như những “nhà buôn vàng khổng lồ”, lao vào cuộc chơi đầy hấp dẫn nhưng cũng ngập tràn rủi ro. Giao dịch vàng tài khoản, cho vay vàng, huy động vàng... trở thành hoạt động phổ biến, kéo theo sự biến động mạnh của thị trường tài chính – tiền tệ. Chênh lệch giá, mất cân đối thanh khoản, rủi ro pháp lý và thậm chí những biểu hiện thao túng thị trường đã từng khiến giới quản lý nhiều phen “toát mồ hôi lạnh”.

Trong bối cảnh ấy, Nghị định 24 ra đời như một “bức tường lửa”, chặn đứng làn sóng tự do hóa vàng trong hệ thống ngân hàng. Từ việc độc quyền xuất – nhập khẩu, đến quy định chỉ cho một số tổ chức tín dụng đủ điều kiện được phép kinh doanh vàng miếng, nghị định này đã khép cánh cửa vàng của ngân hàng, buộc họ quay về với các nghiệp vụ truyền thống an toàn hơn như giữ hộ hoặc thanh toán hộ.

Quan trọng hơn, Nghị định 24 thiết lập hành lang pháp lý nghiêm ngặt, góp phần làm trong sạch thị trường vàng, đẩy lùi tình trạng đầu cơ, “vàng hóa” trong nền kinh tế và tạo nền tảng ổn định cho tỷ giá cũng như chính sách tiền tệ. Hệ thống ngân hàng buộc phải tái cấu trúc hoạt động, tăng cường kiểm soát rủi ro và bước vào một quỹ đạo mới – nơi vàng không còn là công cụ sinh lời hấp dẫn như trước.

... đến thời dè chừng

Hiện nay, hầu hết ngân hàng thương mại đã rút lui khỏi “vũ điệu vàng” ngày nào, chỉ còn duy trì những nghiệp vụ mang tính phụ trợ như:

Giữ hộ vàng: Hình thức an toàn, ít rủi ro, đóng vai trò là “két sắt cao cấp” cho khách hàng.

Kinh doanh vàng miếng: Một số ngân hàng được cấp phép làm đại lý phân phối SJC, song hoạt động này diễn ra dè dặt, chịu kiểm soát chặt và quy mô hạn chế.

Thanh toán/chuyển hộ vàng: Đóng vai trò trung gian, không trực tiếp kinh doanh.

Cung cấp thông tin/tư vấn: Giới hạn ở dịch vụ tham khảo, không tham gia mua bán đầu tư.

Lý do khiến ngân hàng “nguội lạnh” với vàng không khó để lý giải:

Thứ nhất, biên lợi nhuận mỏng sau khi Nhà nước siết chặt quản lý và giới hạn nguồn cung.

Thứ hai, rủi ro từ biến động giá vàng lớn, trong khi các quy định xử lý vi phạm ngày càng nghiêm.

Thứ ba, chi phí duy trì hệ thống vàng cao: từ hạ tầng kho quỹ đến quy trình kiểm soát, nhân sự chuyên trách.

Cuối cùng, sự phân tán khách hàng sang các cửa hàng vàng tư nhân khiến các ngân hàng mất dần lợi thế cạnh tranh.

Vì vậy, thay vì đổ vốn vào “mặt trận vàng”, nhiều ngân hàng lựa chọn rút lui, tập trung vào các mảng sinh lời bền vững hơn như tín dụng, bảo hiểm, dịch vụ ngân hàng số...

Đổi mới tư duy: Từ độc quyền đến mở cửa?

Dù Nghị định 24 đã phát huy vai trò ổn định hệ thống trong hơn một thập kỷ, song hiện nay, những giới hạn của cơ chế độc quyền vàng ngày càng bộc lộ rõ. Điển hình là chênh lệch giá vàng trong nước và thế giới có lúc lên đến hàng chục triệu đồng mỗi lượng – một mức vênh bất thường, gây thiệt hại lớn cho người dân và làm méo mó thị trường.

Sự kiểm soát quá chặt chẽ cũng khiến thị trường vàng thiếu tính cạnh tranh, chi phí giao dịch bị đẩy lên cao, còn hàng chục tấn vàng trong dân thì vẫn “nằm chết” trong két sắt, chưa được chuyển hóa thành động lực tăng trưởng kinh tế.

Nếu tiếp cận lại vấn đề dưới góc độ hiện đại hóa quản lý và hội nhập quốc tế, việc sửa đổi Nghị định 24, dỡ bỏ độc quyền và thiết lập một sàn vàng quốc gia có thể mở ra một chương mới: minh bạch, linh hoạt hơn, đồng thời giúp huy động hiệu quả “nguồn lực nằm im” trong dân – thứ tài sản quốc gia chưa được tận dụng đúng mức.

Vàng có thể đã hết thời là “miếng bánh vàng ròng” trong tay ngân hàng. Nhưng nếu có một cuộc cải cách mang tính chiến lược, từ tư duy độc quyền sang cơ chế thị trường minh bạch và quản trị rủi ro tốt, thì không loại trừ khả năng: vàng sẽ lại “lên sàn” – không phải sàn ảo, mà là sàn thực – của nền kinh tế Việt Nam hiện đại.