Trung Đông bên bờ vực: Điều gì sẽ xảy ra nếu Washington và Tehran thực sự gây ra chiến tranh?

Khi lực lượng Mỹ dồn dập hiện diện tại Vịnh Oman, giới phân tích quốc tế đặt câu hỏi liệu cánh cửa ngoại giao còn đủ rộng để ngăn một cuộc xung đột khu vực, vốn có thể kích hoạt những hệ lụy vượt xa Trung Đông và lan ra toàn cầu.

Trong nhiều năm, căng thẳng Mỹ - Iran tồn tại như một “cuộc chiến không tuyên bố”: trừng phạt, ám sát, tấn công ủy nhiệm và những màn phô trương sức mạnh có tính toán. Nhưng sự gia tăng hiện diện quân sự của Mỹ tại Vịnh Oman – điểm giao thoa sống còn của các tuyến năng lượng toàn cầu – đang khiến mọi sai lầm chiến thuật đều có thể trở thành ngòi nổ chiến lược.

Hai chiến lược đối đầu: ép buộc và câu giờ

Từ góc nhìn Washington, Iran không chỉ là một đối thủ địa chính trị, mà còn là trung tâm của một trục ảnh hưởng thách thức trật tự do Mỹ dẫn dắt tại Trung Đông. Chính quyền Tổng thống Donald Trump nhiều lần nhấn mạnh rằng Tehran phải chấp nhận những nhượng bộ sâu rộng: từ chương trình hạt nhân, kho tên lửa đạn đạo cho tới việc cắt đứt hỗ trợ đối với các lực lượng vũ trang như Hezbollah hay Houthi.

Cách tiếp cận này mang dấu ấn rõ rệt của “ngoại giao cưỡng ép”: dồn đối phương vào thế phải lựa chọn giữa nhượng bộ hoặc đối đầu. Việc triển khai các nhóm tàu sân bay và hàng chục nghìn binh sĩ Mỹ trong khu vực nhằm phát đi thông điệp răn đe – nhưng đồng thời cũng đẩy lực lượng Mỹ vào tầm phản công của Iran.

Ở chiều ngược lại, chiến lược của Tehran được đánh giá là kiên nhẫn và phòng thủ: kéo dài thời gian, tránh đối đầu trực tiếp, giữ nguyên các “lá bài chiến lược” và chờ đợi sự thay đổi chính trị tại Washington. Với Iran, từ bỏ tên lửa đạn đạo hay mạng lưới ủy nhiệm đồng nghĩa với việc tự tháo bỏ lớp phòng thủ cuối cùng trước các đối thủ mạnh hơn về quân sự.

Chính sự đối nghịch giữa một bên muốn ép nhanh – một bên muốn trì hoãn đã tạo ra môi trường đầy rủi ro, nơi mọi tín hiệu đều có thể bị hiểu sai.

Thay đổi chế độ: Kịch bản khó thành hiện thực

Một trong những câu hỏi lớn nhất là liệu Washington có thực sự hướng tới việc thay đổi chế độ tại Iran hay không. Dù chưa được tuyên bố chính thức, nhiều phát ngôn và động thái cho thấy khả năng này luôn hiện diện trong tư duy chiến lược của Mỹ.

Tuy nhiên, lịch sử Trung Đông và Trung Á đã nhiều lần chứng minh: lật đổ một chính quyền không đồng nghĩa với việc tạo ra ổn định. Iran không phải Iraq hay Afghanistan. Đây là quốc gia có dân số lớn, cấu trúc xã hội phức tạp, chủ nghĩa dân tộc mạnh mẽ và bộ máy nhà nước đã bám rễ sâu suốt nhiều thập kỷ.

Ngay cả những người Iran bất mãn với chính quyền cũng thường phản đối sự can thiệp quân sự từ bên ngoài. Một cuộc tấn công của Mỹ rất có thể sẽ củng cố các phe cứng rắn tại Tehran, thay vì làm suy yếu họ. Trong kịch bản đó, chiến thắng quân sự – nếu có – sẽ nhanh chóng biến thành một bài toán chính trị không lời giải.

Mạng lưới ủy nhiệm và nguy cơ chiến tranh đa mặt trận

Nếu chiến tranh nổ ra, Iran khó có khả năng đối đầu trực diện ngay từ đầu. Thay vào đó, Tehran nhiều khả năng sẽ kích hoạt mạng lưới các lực lượng ủy nhiệm trải dài từ Lebanon, Iraq đến Yemen.

Hezbollah có thể mở mặt trận với Israel ở phía bắc; các nhóm dân quân tại Iraq có thể nhắm vào lực lượng Mỹ; trong khi Houthi đủ khả năng tấn công các mục tiêu chiến lược tại Saudi Arabia và UAE. Một cuộc xung đột như vậy sẽ không có “chiến tuyến rõ ràng”, mà là chuỗi các điểm nóng bùng phát đồng thời, làm quá tải mọi hệ thống phòng thủ.

Dù các quốc gia vùng Vịnh đã đầu tư mạnh vào phòng không và an ninh, cơ sở hạ tầng dầu khí và các tuyến vận tải biển vẫn là những mục tiêu dễ tổn thương. Chỉ cần một cú sốc tại eo biển Hormuz – nơi trung chuyển gần 1/5 lượng dầu toàn cầu – cũng đủ làm rung chuyển thị trường năng lượng thế giới.

Tên lửa, eo biển Hormuz và ranh giới đỏ cuối cùng

Trong điều kiện bình thường, Iran được cho là sẽ tránh các cuộc tấn công tên lửa trực tiếp vào các quốc gia vùng Vịnh, bởi điều đó gần như chắc chắn kéo theo sự can thiệp quân sự toàn diện của Mỹ. Tuy nhiên, nếu Tehran cảm thấy sự tồn vong của mình bị đe dọa – chẳng hạn khi các cơ sở hạt nhân hoặc lãnh thổ bị tấn công – ranh giới đỏ này có thể bị phá vỡ.

Khi đó, xung đột sẽ vượt khỏi kiểm soát của mọi bên liên quan, trở thành một cuộc chiến khu vực toàn diện với sự tham gia trực tiếp của các cường quốc.

Hệ lụy toàn cầu nếu chiến tranh bùng nổ

Một cuộc chiến Mỹ - Iran sẽ không chỉ là vấn đề của Trung Đông. Giá năng lượng toàn cầu có thể tăng vọt, đẩy lạm phát leo thang và làm chậm tăng trưởng kinh tế ở nhiều quốc gia. Chuỗi cung ứng toàn cầu vốn đã mong manh sẽ chịu thêm cú sốc mới.

Về địa chính trị, xung đột có nguy cơ khoét sâu sự phân cực toàn cầu, khi Nga và Trung Quốc có thể đứng về phía Iran về mặt ngoại giao hoặc hỗ trợ gián tiếp, trong khi Mỹ và các đồng minh hậu thuẫn các quốc gia vùng Vịnh. Những đường nứt này có thể lan sang các điểm nóng khác, làm suy yếu trật tự quốc tế vốn đã đầy bất ổn.

Ngoại giao – điểm tựa mong manh cuối cùng

Trong bức tranh u ám đó, ngoại giao vẫn là lối thoát duy nhất – dù hẹp và mong manh. Lịch sử Trung Đông cho thấy các cuộc chiến thảm khốc nhất thường không bắt đầu từ quyết định có chủ ý, mà từ những chuỗi tính toán sai lầm và leo thang không kiểm soát.

Câu hỏi lớn nhất lúc này không phải là ai mạnh hơn, mà là liệu Washington và Tehran có đủ tỉnh táo để lùi lại trước khi vượt qua điểm không thể quay đầu hay không. Câu trả lời sẽ không chỉ định đoạt số phận Trung Đông, mà còn định hình mức độ an toàn của cả thế giới trong nhiều năm tới.