Tội phạm sản xuất thực phẩm độc hại: Cần một “bàn tay sắt” để dẹp bỏ

Hồi tháng 1/2026, khi Cơ quan cảnh sát điều tra Công an TP.HCM bắt quả tang vụ 800 tấn mì sợi trộn hóa chất độc hại ở phường Phú Thạnh (TP.HCM), dư luận bàng hoàng, kinh sợ. Món mì vàng mềm, dai, đẹp mắt mà nhiều người, gia đình vẫn hay dùng lại pha trộn borax (hàn the), soda và dung dịch silicate. Chủ cơ sở sản xuất trong thời gian dài, chỉ trong vòng 3 tháng gần đây, đã đưa ra thị trường hàng trăm tấn mì tươi độc hại như thế!

Những tưởng đó là cú đánh động cho những ai còn làm ăn gian dối, đầu độc cộng đồng sẽ phải “hồi tâm”, dừng lại. Nhưng chỉ 3 tháng sau, cơ quan chức năng lại phát giác một cơ sở sản xuất gần 3,000 tấn mì tươi (mì trứng, mì vàng) cũng chứa hàn the và natri silicat (thủy tinh lỏng - hóa chất công nghiệp). Cơ sở này hoạt động từ năm 2014 đến nay, 12 năm đủ để những “người tiêu dùng thông minh” hãi hùng khi nhận ra mình và gia đình mình bị đầu độc âm thầm ngay trên bàn ăn, từ nhà ra tiệm!

Tổng Bí thư Tô Lâm từng nói, nếu không ăn uống vệ sinh, an toàn thực phẩm thì xây bao nhiêu bệnh viện cũng không đủ, đào tạo bao nhiêu bác sĩ cũng không giải quyết được.

Là ông đang muốn giải quyết cái gốc của vấn đề. Với nhiều vụ việc phát giác sản xuất, phân phối, tiêu thụ hàng trăm tấn thực phẩm (trong thời gian ngắn, ngay trên 1 địa phương là TP.HCM) như vậy, để tận diệt cái vấn nạn “gốc” ấy, càng cần truy tận gốc, tức tiền kiểm cơ sở trước khi vận hành thôi chưa đủ; hậu kiểm sau khi sản phẩm ra thị trường cũng chưa ăn thua mà trong suốt quá trình hoạt động, các quy trình tuân thủ quy định đã thật sự đảm bảo đúng và giám sát chặt chẽ hay chưa. Các ngóc ngách nhằm tự tạo kẽ hở để dễ bề luồn lách, qua mắt cơ quan chức năng đã được bịt kín một cách thực chất, hiệu quả hay chưa.

Và quan trọng, phải có đủ lực lượng mang sức mạnh chế tài - trong đó nếu chỉ dừng ở liên ngành mang tính “chuyên môn” về thực phẩm vẫn không tạo được tính răn đe với các chủ cơ sở làm ăn gian dối, bất chấp.

Quả thực đã đến lúc không thể dừng lại ở cấp độ “kêu gọi”, “tuyên truyền” dưới nhãn “nhân văn” được nữa mà phải tăng cường tính phát giác, xử lý mạnh tay, triệt để với loại tội phạm đầu độc cộng đồng, thậm chí là giống nòi, xã hội này. Không thể biện minh với bất kỳ lý do nào, là đổ lỗi cho các kẽ hở pháp lý hay sự dễ dãi của người tiêu dùng mà tất cả đều cùng chung một “chiến hào” để phòng-chống, dẹp bỏ vấn nạn nguy hại xã hội, sức khỏe cộng đồng.

Bởi thử nhìn từ vụ sản xuất gần 3,000 tấn mì tươi sẽ thấy (và cả vụ 800 tấn mì tươi trước đó), cả hai đều xảy ra trên địa bàn TP.HCM - nơi duy nhất cả nước có cơ quan Sở An toàn vệ sinh thực phẩm. Nhưng sự phát giác không đến từ cơ quan quản lý nhà nước này. Nó đến từ công tác quản lý địa bàn “nắm người nắm hộ”, đấu tranh với các hành vi vi phạm về an toàn thực phẩm của Công an TP.HCM.

Cơ sở hộ kinh doanh này hoạt động khép kín, chủ yếu làm vào ban đêm, ngoài 2 vợ chồng Thanh - Phụng thì thuê thêm mấy người thân trong gia đình. Do đã từng bị công an phường Tân Tạo xử phạt vi phạm hành chính về lĩnh vực môi trường nên cơ sở này hoạt động theo kiểu cầm chừng để đối phó với cơ quan chức năng, mỗi thời vụ kéo dài từ 3- 5 tháng rồi ngừng.

Rõ ràng, với kiểu đối phó như vậy, nếu chỉ tăng cường kiểm tra hành chính (bao gồm cả giờ giấc hành chính) thì rất khó phát hiện. Mà nếu có thì cũng chỉ xử phạt xong, chúng lại tái hoạt động.

Cho nên mới đây Bộ Y tế có nêu đề xuất thành lập Sở An toàn thực phẩm tại các tỉnh thành và đội an toàn thực phẩm cấp xã nhằm tổ chức lại hệ thống quản lý theo hướng một đầu mối thống nhất từ trung ương đến địa phương. Đó là đề xuất cần thiết nhưng kiện toàn bộ máy và quan trọng là để hoạt động thực chất, hiệu quả thì lại chưa đủ.

Nhất là ở cấp độ địa phương, Sở An toàn thực phẩm được thành lập trên cơ sở gộp chức năng, nhiệm vụ, nhân sự và cơ sở vật chất liên quan từ các đơn vị thuộc Sở Y tế, Sở Nông nghiệp và Môi trường, Sở Công Thương. Ở cấp xã, đội an toàn thực phẩm được tổ chức là đơn vị sự nghiệp trực thuộc UBND, thực hiện nhiệm vụ kiểm tra, giám sát, xử lý vi phạm và phối hợp với các đơn vị như Phòng Văn hóa Xã hội, Phòng Kinh tế, Trạm Y tế để triển khai công việc.

Đành rằng, nếu tập trung về một đầu mối như thế sẽ dễ kiểm soát hơn cộng với lực lượng chuyên ngành đã từng có (trước khi sáp nhập, giải tán) nhưng ngay cả khi như vậy, với thực trạng đối phó phức tạp, nhiều chiêu trò thì lực lượng nông-công-y (hợp nhất công tác quản lý từ 3 Bộ Y tế, Nông nghiệp, Công thương) đã đủ sức ứng phó, giải quyết vấn nạn?

Trong điều kiện số hóa, sự liên thông sẽ không khó, nhất là về mặt thông tin, quản lý địa bàn trên… máy. Vấn đề là kiểm tra, giám sát thực tế thường xuyên, chặt chẽ, minh bạch. Lực lượng chức năng không “làm khó” người, hộ sản xuất đúng quy chuẩn, nhưng cần có biện pháp mạnh để chặn đứng ý đồ, hành vi sản xuất hàng giả, độc hại. Vì vậy, tốt nhất, với loại tội phạm này, nên và phải có sự tham gia của lực lượng công an - vốn nắm rõ địa bàn, “nắm người nắm hộ” như công an TP.HCM đã làm và làm hiệu quả trong thời gian gần đây.

Chúng ta vẫn tiếp tục kêu gọi người dân, người tiêu dùng cảnh giác, không tiếp tay khi mua, sử dụng hàng hóa không rõ nguồn gốc. Nhưng, đó cũng chỉ là cách ứng phó phần ngọn; còn cái gốc - trong hiện trạng sản xuất, phân phối, tiêu thụ, quảng cáo hàng hóa thực phẩm độc hại lan tràn, bất chấp - thì cần một “bàn tay sắt” để bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đó thật sự là yêu cầu khẩn thiết từ cuộc sống.