Thủy sản Việt "đổi hướng" sang châu Á?

Xuất khẩu thủy sản Việt Nam 8 tháng đầu năm 2026 đạt khoảng 8 tỷ USD (+12% YoY). Tuy nhiên, điểm tựa tăng trưởng không còn phụ thuộc hoàn toàn vào Mỹ mà đang dịch chuyển mạnh sang Trung Quốc và ASEAN, mở ra cuộc đua khốc liệt về chi phí thức ăn, quy mô vùng nuôi và năng lực chế biến sâu.

Xuất khẩu thủy sản Việt Nam đạt gần 8 tỷ USD sau 8 tháng năm 2026, tăng 12%, nhưng động lực tăng trưởng chính đến từ Trung Quốc và ASEAN, tạo ra cuộc cạnh tranh khốc liệt về giá, chất lượng và chế biến sâu.

Xuất khẩu thủy sản Việt Nam đang bước vào giai đoạn thay đổi cơ cấu thị trường đáng kể. Trong 8 tháng năm 2026, kim ngạch xuất khẩu đạt khoảng 8 tỷ USD, tăng gần 12% so với cùng kỳ năm trước, nhưng tốc độ tăng chậm lại từ mức 13% của 7 tháng. Trung Quốc-Hồng Kông và ASEAN nổi lên mạnh mẽ, trong khi thị trường Mỹ truyền thống chịu sức ép từ chính sách thương mại. Trung Quốc-Hồng Kông đạt hơn 2 tỷ USD, tăng gần 34%, chiếm khoảng 25% tổng kim ngạch và đóng góp hơn 60% phần tăng trưởng toàn ngành. Thị trường ASEAN cũng tăng khoảng 20%, đạt gần 545 triệu USD.

Tôm là mặt hàng hưởng lợi rõ nhất từ dịch chuyển thị trường, với xuất khẩu 8 tháng đạt khoảng 3,3 tỷ USD, tăng 12,3%, chiếm 41% tổng kim ngạch. Trung Quốc-Hồng Kông tiếp tục là thị trường lớn, trong khi xuất khẩu sang Nhật Bản, Hàn Quốc cũng tăng lần lượt khoảng 10% và 16%. Tuy nhiên, sức ép cạnh tranh từ Ecuador ngày càng rõ. Trong 5 tháng đầu năm 2026, Ecuador xuất khẩu gần 669 nghìn tấn tôm, tăng 13%, trị giá hơn 3,5 tỷ USD, chiếm hơn một nửa tổng lượng tôm xuất khẩu của nước này vào Trung Quốc. Để cạnh tranh hiệu quả, doanh nghiệp Việt Nam không thể chỉ dựa vào chiến lược giá thấp khi Ecuador có lợi thế về quy mô nuôi và chi phí.

Lợi thế của tôm Việt Nam phải nằm ở chất lượng, kích cỡ ổn định và chế biến sâu. Sản phẩm tôm chế biến, tôm tẩm gia vị hay các sản phẩm tiện lợi có khả năng tạo giá trị cao hơn thay vì cạnh tranh trực diện với tôm nguyên liệu giá thấp. Cá tra cũng cần chuyển từ xuất khẩu philê đông lạnh sang sản phẩm chế biến, cắt portion, tẩm gia vị. Tại Nhật Bản-Hàn Quốc, yêu cầu cao về chất lượng, an toàn thực phẩm và tính tiện lợi. ASEAN có ý nghĩa chiến lược nhờ khoảng cách gần, chi phí logistics thuận lợi. Chi phí đầu vào cũng tăng đáng kể, với giá bột cá tăng hơn 40% so với cùng kỳ, buộc doanh nghiệp phải tối ưu hóa toàn bộ chuỗi sản xuất.

Bài toán của ngành không chỉ là tìm thêm thị trường mà còn phải nâng sức cạnh tranh của chuỗi sản xuất trong nước. Việc chuẩn hóa vùng nuôi, truy xuất nguồn gốc, kiểm soát chất lượng và giảm chi phí logistics sẽ quyết định khả năng tận dụng cơ hội từ thị trường châu Á. Các vướng mắc liên quan chứng nhận khai thác, truy xuất và thủ tục xuất khẩu có thể làm gia tăng chi phí tuân thủ. Nếu chi phí này tăng quá nhanh, lợi thế về sản phẩm có thể bị triệt tiêu ngay tại khâu thương mại. Những biến động chính sách thương mại tại các thị trường chính cũng có thể ảnh hưởng đến đơn hàng và giá chào bán.