Thực tập không lương: Có thực sự là “bóc lột”?

Mỗi mùa hè, hàng rào sinh viên đại học trả tiền đơn giản xin thực tập nhiều vị trí trong số đó không trả một đồng lương nào. Người ta gọi đó là “cơ hội”, có “kinh nghiệm thực tế”, có “bước đệm vào nghề”. Nhưng một câu hỏi ngày càng được đặt ra gay gạt hơn: khi một doanh nghiệp nhận lao động mà không trả thù lao, ranh giới giữa "đầu tư cho tương lai" và "bóc lột trá hình" ở đâu?

I. Bức tranh toàn cảnh: Thực tập không phổ biến đến mức độ nào?

Tại nhiều nền kinh tế phát triển Mỹ, Anh, Pháp, Australia hình thức thực tập không lương (thực tập không lương) đã tồn tại hàng thập kỷ và len xiên hầu trong các ngành: truyền thông, thời trang, chính trị, nghệ thuật, luật, tài chính. Tại Việt Nam, mô hình này ngày càng phổ biến trong bối cảnh thị trường lao động trẻ cạnh tranh gay gắt, khi sinh viên sẵn sàng chấp nhận làm việc miễn phí để được gọi là “dấu chân đầu tiên mạnh mẽ CV”.

Về mặt hình thức, thực tập không lương thường được hợp lý hóa bằng các lý do như: doanh nghiệp đang đào tạo, cung cấp cơ sở vật chất, truyền đạt kiến thức thực tiễn những thứ thứ "không thể đạt được bằng tiền". Nhưng liệu lập luận này có vững chắc khi đặt dưới lăng kính kinh tế chính trị?

II. Nhìn từ lý thuyết lao động có giá trị

Trong tư tưởng kinh tế chính trị cổ điển từ Adam Smith đến David Ricardo, và đặc biệt là Karl Marx lao động là nguồn gốc của giá trị. Khi một thực tập sinh dành 8 tiếng/ngày để viết nội dung, thiết kế đồ họa, phân tích dữ liệu hay chăm sóc khách hàng, họ đang tạo ra giá trị dư thừa cho doanh nghiệp. Đây là lao động thực, không phải “học nghề” theo định nghĩa nguyên thủy.

Marx mô tả bóc lột không chỉ là hành vi hung hăng hay ác ý, mà là một cơ chế có hệ thống: khi người lao động tạo ra giá trị nhiều hơn những gì họ nhận lại. Trong trường hợp thực tập không lương, phần "được nhận lại" được thay thế bằng một lời hứa hẹn về kinh nghiệm, kết nối và cơ hội việc làm trong tương lai những thứ không có hợp đồng, không có bảo đảm pháp lý và hoàn toàn an toàn trong tay người sử dụng lao.

Điều đáng chú ý: doanh nghiệp không chi trả lương nhưng vẫn thu về sản phẩm lao động. Về mặt kế toán, đây là một khoản lợi nhuận ròng. Nếu công việc thực tập sinh làm không có giá trị gì, tại sao doanh nghiệp lại tuyển họ?

III. Luận điểm bảo vệ: Có phải lúc nào cũng là “bóc lột”?

Tuy nhiên, phân tích kinh tế chính trị không cho phép chúng ta kết luận luận vàng. Có những trường hợp thực tập không lương mang lại giá trị thực sự cho người thực tập đi đến không nhất thiết bị quan hệ bóc lột.

Thứ nhất , trong một số ngành nghề đặc thù nghệ thuật, điện ảnh, ngoại giao việc tiếp cận môi trường làm việc thực tế mang lại giá trị đào tạo khó định lượng. Một sinh viên điện ảnh được làm việc cùng đạo diễn nổi tiếng trong ba tháng, dù không lương, có thể nhận lại vốn xã hội và tri thức nghề nghiệp vượt quá mức lương tối thiểu.

Thứ hai , từ goc nhìn kinh tế học tân cổ điển, thực tập không lương có thể được hiểu là một hợp đồng bổ sung: (tín hiệu) và cơ hội trong tương lai. Trong thị trường lao động bất đối xứng thông tin, đây không phải là quan hệ phi tự nguyện.

Thứ ba , doanh nghiệp nhỏ và khởi nghiệp, vốn hạn chế về tài chính chính, có thể không đủ khả năng trả lương thực tập sinh mà vẫn cung cấp môi trường học hỏi thực sự. Đánh đồng họ với các tập đoàn để sử dụng tập sinh như nguồn lao động miễn phí là không thành công.

IV. Nhưng khi nào thì nó thực sự là bóc vỏ?

Dù vậy, có những dấu hiệu rõ ràng cho hình thức thực tập lương không được tìm thấy đã vượt qua ranh giới của cơ hội học hỏi để trở thành thành bóc lột có hệ thống:

Khi công việc không có nhân viên chính thức nào khác. Nếu thực tập sinh làm đúng mô tả công việc của một vị trí được trả lương cùng giờ giấc, cùng KPI, cùng trách nhiệm thì “thực tập” chỉ là nhãn hiệu pháp lý để sinh tránh nghĩa vụ lao động.

Khi không có người cố vấn và không có đào tạo. Một tập hợp thực thi chương trình phải có người hướng dẫn, phải có mục tiêu học rõ ràng. Nếu người thực tập được thả vào máy mà không có ai kèm cặp, không có gì để "học", thì đó là lao động miễn phí được ngụy trang.

Khi nó tạo ra rào cản cấp độ. Đây là luận điểm kinh tế chính trị sâu sắc nhất: thực tập không lương về bản chất chỉ tiếp cận được với những ai có gia đình đủ nuôi sống họ trong thời gian thực tập. Nó loại bỏ một cách có hệ thống những sinh viên nghèo, những người phải tự trang trải nghiệm học phí và sinh hoạt phí. Kết quả là "cơ hội" vị trí này lại rơi vào tay những người vốn đã có lợi thế xuất phát điểm — một sản phẩm tái sinh vòng lặp bất bình đẳng xã hội.

Khi doanh nghiệp tuyển thực tập sinh để thay thế lao động có lương. Đây là dấu hiệu rõ ràng nhất của tư duy bóc lột: sử dụng "thực tập" như một cơ chế cắt giảm chi phí nhân sự, chứ không phải là một chương trình phát triển nhân tài.

V. Chiều kích quyền lực: Ai được lợi, ai chịu thiệt?

Kinh tế chính trị nhấn mạnh vào phân quyền lực. Trong quan hệ thực tập không lương, bất đối xứng quyền lực là cực kỳ rõ ràng: doanh nghiệp có thể từ chối mà không cần giải thích, có thể thay thế người này bằng người khác không giới hạn, và không chấp nhận bất kỳ trách nhiệm hợp đồng nào. Người thực thi, ngược lại, không có thương hiệu, không có mạng lưới an toàn, và thường phải "biết ơn" vì được nhận vào.

Trong môi trường này, tính “tự nguyện” của đồng cần được xem xét lại. Khi sinh viên tốt nghiệp đại học không tìm được việc làm có lương và buộc phải chấp nhận thực tập không lương như điều kiện để vào ngành, lựa chọn nào thực sự tự làm? Hay đó là sự đồng ý dưới áp lực cấu trúc điều mà các nhà kinh tế học thể chế gọi là "cưỡng bức có điều kiện"?

VI. Góc nhìn chính: Các nước đang làm gì?

Nhiều quốc gia đã bắt đầu thiết lập giới hạn pháp lý. Tại Mỹ, Bộ Lao động có "tiêu chí sáu điểm" để xác định khi nào thực tập sinh phải được trả lương theo Luật Tiêu chuẩn Công nghiệp Lao động. Pháp giới hạn thực tập không lương tối đa hai tháng. Một số bang tại Úc yêu cầu trả lại ít nhất mức lương tối thiểu cho việc thực tập sinh sau một khoảng thời gian nhất định.

Tại Việt Nam, Bộ luật Lào động 2019 quy định người học nghề, thực tập sinh không thuộc diện bắt buộc ký đồng lao động tạo ra vùng xám pháp lý mà nhiều doanh nghiệp đang khai thác thác. Một giải pháp khung rõ ràng hơn định nghĩa thế nào là thực tập hợp pháp, thế nào là lao động phải trả lương là điều cấp thiết.

VII. Kết quả luận: Không phải trả lời câu trả lời nhị phân

Thực tập không lương phải lúc nào cũng là bóc lột, nhưng cũng không phải lúc nào cũng vô hại. Câu trả lời nằm ở bản chất của mối quan hệ: ai tạo ra giá trị, ai có lợi, và điều kiện của sự đồng ý ở đó là gì.

Khi một doanh nghiệp đầu tư thực sự vào việc đào tạo, cố vấn, và trao cơ hội học hỏi cho người thực tập, mô hình này có thể mang lại lợi ích cho cả hai phía. Nhưng khi "thực tập không lương" chỉ là tấm bình bình cho lao động giá rẻ, cho sự tái sinh sản xuất bất bình đẳng giai cấp, và cho việc làm hợp pháp hóa trị giá trị lao động thì đó, theo mọi định nghĩa kinh tế chính trị, chính là bóc lột.

Câu hỏi đặt ra cho doanh nghiệp không phải là “có nên trả lương không?”, mà là: Nếu xóa người thực tập này ngay hôm nay, doanh nghiệp có bị ảnh hưởng không? Nếu câu trả lời là “có” thì lương là điều họ xứng đáng được nhận.