'Sông Sài Gòn cần là trục chiến lược trong quy hoạch 100 năm'

Sông Sài Gòn cần được xác định là trục phát triển cảnh quan, văn hóa, du lịch và không gian công cộng của TP HCM trong dài hạn, theo nguyên Chủ tịch HĐND thành phố Nguyễn Thị Lệ.

"Sông Sài Gòn là tài sản đô thị đặc biệt của TP HCM, có vai trò tương tự sông Hồng với Hà Nội hay sông Hàn với Seoul", bà Nguyễn Thị Lệ nói tại hội nghị phản biện xã hội dự thảo Quy hoạch tổng thể TP HCM thời kỳ 2025-2050, tầm nhìn 100 năm, sáng 18/8.

Theo bà Lệ, Quy hoạch Thủ đô xác định sông Hồng là trục cảnh quan sinh thái, văn hóa chủ đạo, trong khi dự thảo của TP HCM mới đề cập sông Sài Gòn như một "hệ liên kết", chưa thể hiện đầy đủ vai trò đối với cảnh quan và bản sắc đô thị.

Nguyên lãnh đạo HĐND TP HCM đề xuất xây dựng "Đề án sông Sài Gòn" thành nội dung độc lập trong quy hoạch tổng thể, xác định rõ phạm vi, chức năng và nguyên tắc phát triển toàn bộ hành lang ven sông.

Theo đề xuất, dải đất tối thiểu 50 m mỗi bên sông cần dành cho không gian công cộng, không xây công trình thương mại. Quy định này sẽ tạo hành lang liên tục dọc bờ sông, hạn chế tình trạng phát triển manh mún, chia cắt hoặc thương mại hóa không gian chung.

Sông Sài Gòn bắt nguồn từ vùng Hớn Quản, dài khoảng 200 km, chảy qua Thủ Dầu Một trước khi về khu vực trung tâm thành phố. Theo hồ sơ quy hoạch, dòng sông rộng khoảng 225-370 m tại khu vực đô thị, có nơi sâu tới 20 m, lưu lượng trung bình khoảng 54 m3 mỗi giây.

Cùng sông Đồng Nai, Nhà Bè, Soài Rạp và mạng lưới kênh rạch, sông Sài Gòn góp phần định hình cấu trúc đô thị sông nước từ khi thành phố hình thành. Dòng sông không chỉ phục vụ giao thông thủy, tiêu thoát nước mà còn kết nối khu trung tâm với các vùng công nghiệp, cảng biển và không gian hướng biển phía nam, đồng thời gắn với lịch sử, văn hóa và đời sống của nhiều thế hệ cư dân.

Dự thảo quy hoạch 100 năm được lập cho TP HCM mới sau khi hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu. Không gian siêu đô thị được tổ chức theo mô hình "5 cực động lực - 5 hệ liên kết chiến lược - 10 vùng quản trị phát triển", nhằm phân vai các khu vực và kết nối thành một chỉnh thể thống nhất.

Trong cấu trúc này, hai bờ sông Sài Gòn cùng Sài Gòn, Chợ Lớn và Thủ Thiêm thuộc cực lõi trung tâm quốc tế, giữ vai trò trung tâm quản trị, tài chính, dịch vụ cao cấp, kinh tế tri thức và văn hóa sáng tạo. Đây cũng là khu vực ưu tiên tái thiết đô thị, phát triển giao thông công cộng và tăng không gian công cộng ven sông.

Sông Sài Gòn đồng thời được định hướng trở thành trục cảnh quan chủ đạo, không gian văn hóa, công cộng và hành lang sinh thái của toàn đô thị. Dòng sông được kỳ vọng trở thành "mặt tiền mới" của TP HCM trong quá trình xây dựng đô thị toàn cầu.

Ở quy mô toàn thành phố, hành lang sông Sài Gòn - Đồng Nai là một phần của hệ liên kết chiến lược Bắc - Nam, nối khu vực phía bắc qua lõi đô thị đến các trung tâm công nghiệp, cảng biển và vịnh Gành Rái. Dòng sông cũng thuộc hệ liên kết "xanh - xanh dương", kết nối hồ, sông, kênh rạch, rừng và vùng ven biển thành mạng lưới sinh thái liên tục.

Về tổ chức không gian, dự thảo định hướng hình thành chuỗi công viên, quảng trường, đường đi bộ, bến du thuyền cùng các không gian văn hóa, nghệ thuật ven sông. Công trình cao tầng được bố trí có kiểm soát ở khu vực trung tâm, tạo đường chân trời đặc trưng khi nhìn từ dòng sông và các cây cầu.

Hành lang sông Sài Gòn được xem là không gian phát triển chiến lược, kết nối văn hóa, kinh tế và du lịch. Tuyến ven sông hướng biển dự kiến kéo dài từ Củ Chi đến Cần Giờ, kết hợp giao thông công cộng, đường đi bộ, công viên, quảng trường nước và các điểm đến văn hóa.

Về giao thông thủy, hệ thống sông Sài Gòn, Đồng Nai, Nhà Bè, Lòng Tàu và Thị Vải tạo thành tuyến liên kết tự nhiên từ phía bắc thành phố ra vịnh Gành Rái. Các đoạn qua trung tâm được ưu tiên cho vận tải hành khách công cộng, bến khách, du lịch và dịch vụ ven sông; những đoạn qua khu công nghiệp, cảng tập trung vận tải hàng hóa nhưng phải bảo đảm hành lang bảo vệ bờ và vùng đệm cây xanh.

Dự thảo cũng định hướng kiểm soát khoảng lùi xây dựng dọc sông theo nguyên tắc bảo vệ sinh thái, ưu tiên không gian công cộng, ngăn tình trạng lấn chiếm hoặc "tư nhân hóa bờ sông". Khu vực này dự kiến dành cho mạng lưới công viên, bến thủy, đường dạo, quảng trường và đường xe đạp liên hoàn.

Thuyết minh quy hoạch đồng thời chỉ ra thách thức về môi trường. Chất lượng nước sông Sài Gòn giai đoạn 2021-2025 dao động từ mức trung bình đến rất tốt nhưng có xu hướng giảm trong hai năm gần đây và giảm dần từ thượng lưu xuống hạ lưu. Một số chỉ tiêu ô nhiễm tại các điểm quan trắc vượt quy chuẩn.

Bà Lệ đánh giá sông Sài Gòn xuất hiện ở nhiều cấu phần của dự thảo, từ cực phát triển, hành lang giao thông đến mạng lưới sinh thái. Tuy nhiên, theo bà các định hướng còn phân tán, chưa tạo thành một khung thống nhất để quản lý và phát triển hai bờ trong dài hạn.

Việc lập đề án riêng, theo bà, sẽ giúp xác định rõ phần không gian dành cho cộng đồng, khu vực được phép phát triển và giới hạn xây dựng, làm cơ sở hình thành một dải cảnh quan công cộng liên tục dọc sông Sài Gòn.