Sân chơi vàng tái lập – kỳ vọng lớn, rủi ro không nhỏ

Việc thiết lập sàn giao dịch vàng quốc gia được xem là bước đi chiến lược nhằm minh bạch hóa và ổn định thị trường vốn nhiều biến động. Tuy nhiên, để sân chơi này vận hành hiệu quả, bài toán đặt ra không chỉ là mô hình, mà còn là khả năng thích ứng với thực tiễn kinh tế – tài chính đặc thù của Việt Nam.

Trong bối cảnh thị trường vàng trong nước liên tục bất ổn, giá trong nước cách biệt sâu so với thế giới, Thủ tướng Chính phủ đã chỉ đạo Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính cùng các cơ quan liên quan nghiên cứu thành lập sàn giao dịch vàng quốc gia. Đây được xem là giải pháp chiến lược nhằm minh bạch hóa thị trường, ổn định cung cầu và tách bạch rõ ràng giữa vai trò quản lý nhà nước và hoạt động sản xuất – kinh doanh vàng.

Kỳ vọng: Minh bạch thị trường – Giải phóng vàng “nằm yên” trong dân

Nhiều chuyên gia nhận định, việc thiết lập sàn vàng là bước đi cần thiết, có thể tạo đột phá trong quản lý thị trường kim loại quý. TS Nguyễn Trí Hiếu cho rằng, khi các giao dịch được đưa lên sàn, minh bạch thông tin sẽ là công cụ mạnh nhất để bình ổn giá, kiểm soát cung cầu và ngăn chặn đầu cơ, thao túng.

PGS.TS Nguyễn Hữu Huân (Đại học Kinh tế TP.HCM) nhấn mạnh, một sàn vàng vận hành hiệu quả không chỉ giúp thu hẹp chênh lệch giá với thế giới – hiện vẫn ở mức hơn 10% – mà còn có thể “đánh thức” hàng trăm tấn vàng đang tích trữ trong dân cư. Từ đó, dòng vốn chết có thể được huy động phục vụ nền kinh tế, đồng thời giảm áp lực nhập khẩu vàng vật chất và bảo vệ dự trữ ngoại hối.

Từ thực tiễn đến bài học lịch sử: Sàn vàng từng thất bại vì lệch chuẩn

Việt Nam từng có giai đoạn “vàng son” với các sàn vàng như ACB, Eximbank hay Sacombank, nhưng mô hình này nhanh chóng bị khai tử vào cuối năm 2009. Nguyên nhân đến từ sự thiếu hành lang pháp lý, sự lẫn lộn giữa vàng vật chất, vàng tài khoản và giao dịch chênh lệch (CFD), khiến rủi ro dồn lên cả hệ thống và nhà đầu tư cá nhân. Các sàn vàng khi đó không tạo ra giá trị gia tăng cho nền kinh tế mà còn rút vốn khỏi các lĩnh vực sản xuất, đầu tư thực.

TS Nguyễn Minh Tuấn (AFA Capital) cảnh báo, nếu tái lập sàn vàng, cần tuyệt đối tránh “vết xe đổ” cũ. Phải xây dựng hệ thống giao dịch tách bạch, quản lý rủi ro chặt chẽ, tiêu chuẩn hóa các loại hình vàng, và chỉ cho phép các tổ chức tín dụng, doanh nghiệp được cấp phép tham gia. Giao dịch nên được thực hiện hoàn toàn qua hệ thống điện tử với giá niêm yết theo thời gian thực.

Định hình mô hình sàn: Vàng vật chất, tài khoản hay hybrid?

Câu hỏi đặt ra là: sàn vàng nên được xây dựng theo mô hình nào? Theo nhiều chuyên gia, Việt Nam có thể tham khảo mô hình hybrid như Sàn vàng Thượng Hải (SGE) – nơi nhà nước bảo trợ, nhưng vận hành theo cơ chế thị trường, cho phép vừa giao dịch vàng vật chất, vừa đầu tư thông qua tín chỉ vàng, hợp đồng tương lai...

PGS.TS Huân đề xuất NHNN là cơ quan trực tiếp quản lý để kiểm soát chính sách tiền tệ và tránh sàn vàng "chui". Ông cũng kiến nghị phát triển mô hình cho phép người dân giao dịch “tín chỉ vàng” qua tài khoản và có thể rút vàng thật khi cần – một cách để dung hòa giữa thói quen cất trữ vàng vật chất và nhu cầu giao dịch hiện đại.

TS Phạm Đức Anh (Học viện Ngân hàng) đồng tình, đề xuất tổ chức sàn vàng tương tự sàn chứng khoán, bao gồm cả giao dịch vật chất (thông qua chứng chỉ) và công cụ tài chính như hợp đồng tương lai. TS Đinh Tuấn Minh bổ sung, để làm được điều này, nhà nước cần có kho dự trữ vàng chuẩn hóa theo thông lệ quốc tế, đồng thời chuẩn hóa vàng miếng nội địa để dễ dàng liên thông với thị trường thế giới.

Không thể thiếu: Cải cách thể chế và phá thế độc quyền

Bên cạnh lập sàn vàng, các chuyên gia cho rằng cần sửa đổi Nghị định 24/2012/NĐ-CP, đặc biệt là dỡ bỏ thế độc quyền vàng SJC – vốn đang bóp méo giá vàng nội địa. TS Lê Xuân Nghĩa khẳng định, nếu cho phép nhập khẩu vàng nguyên liệu và phá thế độc quyền, chênh lệch giá vàng có thể thu hẹp về mức 1–2 triệu đồng/lượng – tương đương 2%, đúng bản chất chi phí thuế và phí.

Tâm lý người dân và thử thách niềm tin

Tuy nhiên, các chuyên gia cũng thẳng thắn thừa nhận: thay đổi cơ chế là một chuyện, thay đổi niềm tin là chuyện khác. TS Nguyễn Anh Vũ (ĐH Ngân hàng TP.HCM) cho biết, người dân Việt Nam vẫn chuộng cất giữ vàng vật chất, mua bán tại cửa hàng, và chỉ tin vào những gì cầm được. Do đó, nếu lập sàn, phải thiết kế cơ chế quy đổi chứng chỉ vàng ra vàng thật linh hoạt, minh bạch và bảo đảm quyền lợi tuyệt đối.

Chuyên gia Huỳnh Thị Mỹ Nương lưu ý thêm: sàn vàng sẽ trở thành "con dao hai lưỡi" nếu không có khung pháp lý rõ ràng và trách nhiệm rành mạch. Cần học hỏi bài học từ thị trường chứng khoán – nơi từng có hiện tượng thao túng – để ngăn chặn từ đầu các biến tướng có thể xảy ra.

Kết luận, sàn giao dịch vàng quốc gia có thể là “bệ đỡ” cho sự minh bạch, ổn định và hiện đại hóa thị trường kim loại quý nếu được thiết kế bài bản, tách bạch quản lý và vận hành, và đặt trong một khuôn khổ pháp lý vững chắc. Nhưng nếu không cẩn trọng, nó có thể một lần nữa trở thành "canh bạc" chính sách – nơi những kỳ vọng lớn bị đánh đổi bằng rủi ro hệ thống.