Nỗi đau khi phải đóng 1 sản phẩm thất bại

Trả lời nhanh - Đóng 1 sản phẩm trong khi công ty vẫn tiếp tục ít bị nhìn nhận là thất bại toàn diện, nhưng cảm giác mất mát cá nhân với chính sản phẩm đó có thể cụ thể và đau không kém đóng cả công ty.

- Founder hay trì hoãn quyết định đóng sản phẩm vì sunk cost fallacy kết hợp gắn bó cảm xúc — dù dữ liệu đã cho thấy hướng đi không hiệu quả.

- Quy trình lành mạnh cần tiêu chí dừng đặt sẵn trước khi thử nghiệm, không phải quyết định vội trong lúc cảm xúc đang chi phối.

- Xử lý cảm xúc sau khi đóng: tách rõ "sản phẩm này không hiệu quả" khỏi "bản thân founder là người thất bại" — hai kết luận hoàn toàn khác nhau.

Có một dạng mất mát trong hành trình startup ít được nói tới bằng việc công ty đóng cửa hoàn toàn, nhưng lại xảy ra thường xuyên hơn nhiều: phải đóng 1 sản phẩm, 1 mô hình, hay 1 hướng đi mà founder đã đổ không ít tâm huyết vào, trong khi công ty vẫn tiếp tục tồn tại theo hướng khác.

Đóng 1 Sản Phẩm Khác Đóng Cả Công Ty Thế Nào

Khi 1 công ty đóng cửa hoàn toàn, có một nghi thức xã hội gần như mặc định: founder được kỳ vọng buồn, mọi người xung quanh hiểu và thông cảm, có thời gian để "hồi phục" trước khi bắt đầu điều mới. Nhưng khi 1 sản phẩm bị đóng trong lúc công ty vẫn tiếp tục hoạt động theo hướng khác, phản ứng thường thấy lại là "vậy là ổn rồi, công ty vẫn sống" — như thể việc công ty còn tồn tại đã tự động xoá bỏ mất mát của riêng sản phẩm đó.

Trên thực tế, cảm giác mất mát khi đóng 1 sản phẩm có thể cụ thể và trực diện hơn nhiều so với việc đóng cả công ty. Founder thường nhớ chính xác mình đã dành bao nhiêu đêm cho tính năng đó, đã thuyết phục bao nhiêu người tin vào hướng đi đó, đã tưởng tượng ra bao nhiêu kịch bản thành công cụ thể cho chính sản phẩm này — và tất cả những điều đó giờ phải được gác lại, trong khi bên ngoài không ai coi đây là 1 "thất bại" đáng được thừa nhận công khai.

Case Thật: Vua Cua Và Mô Hình Xe Đẩy Giao Hàng Thất Bại

Ở vai trò thành viên BOD của Vua Cua — chuỗi nhà hàng cua/hải sản do founder Đoàn Thị Anh Thư gây dựng, tôi tham gia từ tháng 04/2023, trước khi công ty tìm ra hướng đi thành công với mô hình nhượng quyền, đội ngũ Vua Cua đã thử — và thất bại — với một mô hình khác: xe đẩy giao hàng lưu động, giống hình thức xe cà phê dạo, được thử nghiệm trong giai đoạn COVID khi các nhà hàng tự vận hành gặp khó khăn nghiêm trọng về dòng tiền.

Mô hình xe đẩy đó không thành công — thất bại, và phải đóng lại. Điều đáng chú ý không phải là bản thân sự thất bại đó, mà là cách đội ngũ xử lý sau đó: thay vì co cụm lại với mô hình cũ đang lỗ, họ tiếp tục thử một hướng khác — mô hình nhượng quyền — nhưng lần này thận trọng hơn nhiều: chỉ với 2 điểm thí điểm trước khi mở rộng. Chính sự thận trọng đó — bắt nguồn trực tiếp từ bài học của lần thất bại với xe đẩy — đã giúp mô hình nhượng quyền được kiểm chứng ở quy mô nhỏ trước khi nhân rộng, và sau đó dẫn tới kết quả 42 cửa hàng thương hiệu "Vua Bánh Canh" mở trong chỉ 4 tháng.

Điều tôi muốn nhấn mạnh từ case này: founder khi đóng 1 sản phẩm/mô hình thất bại thường tự động coi đó là bằng chứng cho thấy năng lực phán đoán của mình có vấn đề. Nhưng thực tế thường ngược lại: chính việc thử và thất bại ở quy mô nhỏ, rồi rút ra bài học cụ thể để áp dụng cho lần thử tiếp theo, mới là cơ chế giúp lần sau thành công hơn.

Vì Sao Founder Hay Trì Hoãn Quyết Định Đóng Sản Phẩm

Nguyên nhân 1 — Sunk cost fallacy: càng đầu tư nhiều thời gian/tiền bạc/công sức vào 1 sản phẩm, founder càng khó chấp nhận dừng lại — dù về mặt lý trí, công sức đã bỏ ra trong quá khứ không nên ảnh hưởng tới quyết định về tương lai.

Nguyên nhân 2 — Gắn bó cảm xúc với chính sản phẩm: khác với 1 quyết định kinh doanh thuần túy, 1 sản phẩm thường mang theo dấu ấn cá nhân của founder — ý tưởng ban đầu, cách giải quyết vấn đề mà founder tự hào, những lần thuyết phục người khác tin vào nó. Đóng sản phẩm đó cảm giác như đóng lại một phần câu chuyện cá nhân.

Quy Trình Ra Quyết Định Đóng Sản Phẩm Lành Mạnh

Bước 1 — Đặt mốc đánh giá định kỳ NGAY TỪ KHI bắt đầu thử nghiệm: trước khi bắt đầu 1 sản phẩm/mô hình mới, đặt sẵn các mốc thời gian cụ thể để đánh giá (ví dụ: sau 3 tháng, 6 tháng) — làm điều này khi chưa có gắn bó cảm xúc sẽ khách quan hơn nhiều so với việc đặt tiêu chí khi đã ở giữa lúc muốn tiếp tục vì tiếc công sức.

Bước 2 — Định nghĩa rõ tiêu chí dừng cụ thể, không mơ hồ: "Nếu không đạt X khách hàng/doanh thu/tỷ lệ giữ chân trong Y tháng, sẽ dừng lại" — một tiêu chí được viết ra rõ ràng trước đó khó bị bẻ cong bởi cảm xúc hơn nhiều so với một cảm giác chung chung.

Bước 3 — Thí điểm quy mô nhỏ trước khi mở rộng: như bài học từ Vua Cua — bắt đầu bằng thí điểm giới hạn giúp giảm chi phí của việc thử-và-sai, đồng thời giảm cả gánh nặng cảm xúc khi phải đóng lại nếu không hiệu quả.

Xử Lý Cảm Xúc Sau Khi Đóng

Sau khi đã quyết định đóng 1 sản phẩm, bước tiếp theo — thường bị bỏ qua vì mọi người vội chuyển sang hướng mới ngay — là dành thời gian tách rõ hai kết luận khác nhau đang bị gộp chung: "sản phẩm này không hiệu quả trong bối cảnh cụ thể đó" và "bản thân founder là người thất bại". Cảm giác ban đầu thường trộn lẫn cả hai, nhưng chỉ điều đầu tiên là đúng với dữ liệu thực tế.

Cách hữu ích nhất để tách bạch điều này là viết ra cụ thể những gì đã học được từ lần thử đó — không phải để tự an ủi, mà vì những bài học đó thường có giá trị thực tế cho lần thử tiếp theo, đúng như trường hợp Vua Cua đã dùng bài học từ thất bại xe đẩy để thận trọng hơn khi thử mô hình nhượng quyền.

Một khía cạnh khác đáng lưu ý: cách founder công khai nói về việc đóng 1 sản phẩm cũng ảnh hưởng tới cảm giác của chính họ về sự việc đó. Nếu founder chọn giấu diếm hoặc lảng tránh câu hỏi từ đội ngũ, nhà đầu tư, hay khách hàng, cảm giác xấu hổ thường kéo dài hơn. Ngược lại, khi founder chủ động thông báo rõ ràng lý do dừng lại và hướng đi tiếp theo, quá trình chấp nhận cảm xúc thường diễn ra nhanh hơn.

Câu Hỏi Thường Gặp

Đóng 1 sản phẩm khác gì với đóng cả công ty về mặt tâm lý?

Đóng cả công ty thường được xã hội nhìn nhận rõ ràng là 1 thất bại, nên founder có xu hướng chuẩn bị tâm lý cho điều đó. Đóng 1 sản phẩm trong khi công ty vẫn tiếp tục lại ít được nhìn nhận là thất bại toàn diện, nhưng cảm giác mất mát cá nhân với chính sản phẩm đó có thể cụ thể và đau hơn.

Vì sao founder hay trì hoãn quyết định đóng 1 sản phẩm dù dữ liệu đã rõ?

Vì sunk cost fallacy kết hợp với sự gắn bó cảm xúc với sản phẩm — founder thường nghĩ "chỉ cần cố thêm 1 chút nữa" dù dữ liệu đã cho thấy hướng đi không hiệu quả.

Làm sao xây quy trình ra quyết định đóng sản phẩm lành mạnh?

Đặt ra các mốc đánh giá định kỳ và tiêu chí dừng cụ thể NGAY TỪ KHI bắt đầu thử nghiệm — trước khi cảm xúc gắn bó kịp hình thành. Khi tới mốc đánh giá, so sánh kết quả thực tế với tiêu chí đã đặt trước.

Làm sao xử lý cảm xúc sau khi phải đóng 1 sản phẩm?

Tách rõ "sản phẩm này không hiệu quả trong bối cảnh cụ thể đó" khỏi "bản thân founder là người thất bại" — đây là 2 kết luận hoàn toàn khác nhau dù cảm giác ban đầu thường gộp chung.

Nguồn bài gốc: https://ebook.beginguru.com/blog/noi-dau-khi-phai-dong-mot-san-pham-that-bai/