Niềm tin thị trường kim cương bị thử thách

Những vụ việc liên quan đến doanh nghiệp kinh doanh kim cương gần đây đã làm dấy lên câu hỏi về tính minh bạch của hoạt động kiểm định đá quý tại Việt Nam. Khi cơ chế giám sát còn phân tán và thiếu tiêu chuẩn thống nhất, niềm tin của người tiêu dùng đang trở thành yếu tố chịu nhiều thử thách.

Các chuyên gia cho rằng vấn đề không chỉ nằm ở một vài doanh nghiệp mà phản ánh khoảng trống trong cơ chế quản lý hoạt động kiểm định, truy xuất nguồn gốc và bảo vệ quyền lợi người mua trên toàn thị trường.

Niềm tin thị trường kim cương bị thử thách

Khác với vàng, Việt Nam hiện không có cơ quan nhà nước nào thống nhất cấp phép và quản lý hoạt động các tổ chức kiểm định kim cương đá quý. Các tổ chức này được cấp chứng nhận bởi Bộ (Sở) Khoa học và Công nghệ hoặc Bộ (Sở) Công Thương, mà không yêu cầu điều kiện cụ thể về cơ sở vật chất, nhân lực hay trang thiết bị. Kết quả là số lượng phòng kiểm định tăng vọt: Hà Nội có 13 phòng, TP.HCM 11 phòng, Yên Bái 3 phòng, Đà Nẵng 2 phòng. Theo PGS.TS Nguyễn Ngọc Khôi, Trưởng Ban Kỹ thuật TC174 về Đồ Trang sức, vụ việc vừa qua không phải bất cập của một doanh nghiệp mà là vấn đề cả thị trường đá quý Việt Nam.

Một bất cập lớn là pháp luật không cấm doanh nghiệp bán lẻ sở hữu phòng kiểm định của riêng mình. Theo bà Nguyễn Thị Thu Hương, cố vấn tài chính FIDT, dù không sai luật nhưng cách làm này tạo ra xung đột lợi ích tiềm ẩn, bởi bên bán và bên giám định có thể thuộc cùng một hệ thống. Nhiều quốc gia coi tính độc lập của đơn vị kiểm định là yếu tố cốt lõi, tương tự như yêu cầu kiểm toán độc lập trong lĩnh vực tài chính. Phần lớn người dùng Việt Nam chưa có kiến thức cơ bản để phân biệt kim cương tự nhiên với đá đã qua xử lý, nên gần như chỉ dựa vào chứng thư kiểm định và uy tín của doanh nghiệp.

Khi niềm tin thị trường giảm, rủi ro cuối cùng vẫn thuộc về người tiêu dùng. Dù doanh nghiệp có cam kết thu mua lại, nhưng quá nhiều khách hàng cùng bán trong một thời điểm sẽ gặp áp lực thanh khoản. Khi đó, quyền lợi của người mua phụ thuộc rất lớn vào năng lực tài chính và khả năng thực hiện cam kết của doanh nghiệp. Nhiều người còn nhầm lẫn giữa giấy kiểm định và giấy tờ chứng minh nguồn gốc. Giấy kiểm định chỉ xác nhận đặc tính của viên kim cương như trọng lượng, màu sắc, độ tinh khiết, nhưng không chứng minh viên đá được nhập khẩu hợp pháp hay có nguồn gốc thế nào.

Theo ông Khôi, trước tiên Nhà nước cần rà soát tất cả các tổ chức kiểm định hiện đang hoạt động, kiểm tra điều kiện về nhân sự, trang thiết bị, cơ sở vật chất và quy trình kiểm định. Các tổ chức kiểm định cần hoạt động độc lập với các doanh nghiệp bán lẻ. Dài hạn, Việt Nam nên thành lập sàn giao dịch kim cương và đá quý như ở Bỉ, Ấn Độ, Israel hay Singapore, để quản lý tốt hơn, chống buôn lậu và yêu cầu quy trình kiểm định chuẩn hóa quốc tế. Trong thời gian chờ sàn giao dịch, có thể thành lập các phòng giám định đạt chuẩn quốc tế tại Hà Nội và TP.HCM do Nhà nước hoặc các hội ngành thực hiện.

Bà Hương nhấn mạnh điều quan trọng không phải quản lý nhiều hơn, mà là quản lý đúng trọng tâm. Mục tiêu cuối cùng không phải tạo thêm thủ tục cho doanh nghiệp, mà là khôi phục niềm tin của người tiêu dùng thông qua tính minh bạch và sự độc lập trong kiểm định. Nếu không có cơ chế kiểm tra chéo hoặc giám sát độc lập, những vụ việc tương tự hoàn toàn có thể lặp lại ở các doanh nghiệp khác, bởi vấn đề nằm ở cấu trúc của hệ thống chứ không chỉ ở một doanh nghiệp cụ thể. Hiện việc quản lý kim cương vẫn còn phân tán giữa nhiều cơ quan. Thị trường cần một cơ chế quản lý thống nhất hơn đối với hoạt động kiểm định, truy xuất và công bố thông tin.