#Chuyên gia

24HMONEY đã kiểm duyệt

Nguy cơ gián đoạn phân bón từ Trung Đông đang làm lung lay chuỗi cung ứng lương thực toàn cầu

Trong khi phần lớn sự chú ý của truyền thông quốc tế vẫn tập trung vào giá dầu và căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông, một rủi ro âm thầm nhưng có thể gây tác động sâu rộng hơn đang dần hình thành: sự gián đoạn nguồn cung phân bón toàn cầu.

Khoảng 25–30% thương mại phân bón nitơ toàn cầu đi qua tuyến hàng hải này, khiến bất kỳ sự gián đoạn nào cũng có thể lan rộng sang chuỗi cung ứng lương thực toàn cầu.

Phân bón – mắt xích ít được chú ý nhưng không thể thay thế

Phân bón là một trong những yếu tố quyết định năng suất nông nghiệp hiện đại. Hơn một nửa sản lượng lương thực toàn cầu hiện nay phụ thuộc vào việc sử dụng phân bón tổng hợp, đặc biệt là các sản phẩm dựa trên quy trình Haber–Bosch để tạo ra amoniac từ khí tự nhiên.

Chính vì vậy, khi nguồn cung phân bón bị gián đoạn, tác động thường không xuất hiện ngay lập tức trên thị trường lương thực, nhưng sẽ bộc lộ rõ sau một hoặc hai mùa vụ – thời điểm nông dân bắt đầu điều chỉnh lượng bón hoặc thay đổi cơ cấu cây trồng.

Nông dân toàn cầu bắt đầu phản ứng với rủi ro chi phí đầu vào

Tại nhiều quốc gia phụ thuộc vào nhập khẩu phân bón, đặc biệt là ở châu Á và châu Đại Dương, nông dân đã bắt đầu điều chỉnh kế hoạch sản xuất. Tại Úc – một trong những nước xuất khẩu lúa mì lớn nhất thế giới – giá urê tăng vọt đã khiến nhiều hộ sản xuất cân nhắc giảm diện tích gieo trồng hoặc cắt giảm lượng phân bón sử dụng.

Đây là phản ứng mang tính phòng thủ nhưng lại tiềm ẩn rủi ro lớn: lúa mì là loại cây trồng có nhu cầu nitơ cao, và việc giảm bón phân thường dẫn đến năng suất thấp hơn đáng kể.

Những quyết định nhỏ ở cấp độ trang trại như vậy, khi được nhân lên trên quy mô toàn cầu, có thể dẫn đến sự sụt giảm nguồn cung ngũ cốc trong các quý tới – một kịch bản đã từng xảy ra sau cú sốc phân bón năm 2021–2022.

Chuỗi tác động dây chuyền: từ phân bón đến lạm phát lương thực

Các nhà phân tích cảnh báo rằng tác động của cú sốc phân bón không chỉ giới hạn trong lĩnh vực nông nghiệp. Khi chi phí đầu vào tăng, nông dân buộc phải chuyển một phần gánh nặng sang giá bán nông sản. Điều này có thể đẩy giá lương thực toàn cầu tăng trở lại, sau giai đoạn hạ nhiệt ngắn ngủi trong năm 2025.

Kịch bản này đặc biệt đáng lo ngại đối với các ngân hàng trung ương, bởi lạm phát lương thực thường có độ trễ nhưng rất khó kiểm soát khi đã hình thành. Nếu giá ngũ cốc tăng trở lại trong bối cảnh giá năng lượng vẫn cao, áp lực lạm phát có thể tái bùng phát trên diện rộng.

Một rủi ro hệ thống đang bị đánh giá thấp

Khác với dầu mỏ – nơi nhiều quốc gia duy trì kho dự trữ chiến lược, thị trường phân bón toàn cầu vận hành gần như theo mô hình “just-in-time”, với lượng tồn kho tương đối thấp và phụ thuộc mạnh vào các tuyến vận chuyển quốc tế. Điều này khiến chuỗi cung ứng trở nên dễ tổn thương hơn trước các cú sốc địa chính trị.

Trong bối cảnh đó, bất kỳ sự kéo dài nào của căng thẳng tại Trung Đông đều có thể chuyển từ một vấn đề khu vực thành một cuộc khủng hoảng lương thực toàn cầu mang tính cấu trúc, đặc biệt khi nhu cầu lương thực tiếp tục tăng cùng với dân số thế giới.

Kết luận: rủi ro không nằm ở hiện tại, mà ở mùa vụ kế tiếp

Cho đến thời điểm hiện tại, tác động trực tiếp lên sản lượng lương thực vẫn còn hạn chế do phần lớn nông dân đã hoàn tất việc mua phân bón cho mùa vụ hiện tại. Tuy nhiên, nếu gián đoạn nguồn cung kéo dài sang các chu kỳ gieo trồng tiếp theo, thị trường có thể phải đối mặt với sự thiếu hụt rõ rệt từ năm sau.

Những gì đang diễn ra cho thấy một thực tế quen thuộc của thị trường hàng hóa: các cú sốc lớn nhất thường bắt đầu từ những mắt xích ít được chú ý nhất trong chuỗi cung ứng. Và trong trường hợp này, phân bón – chứ không phải dầu mỏ – có thể mới là yếu tố quyết định quỹ đạo của giá lương thực và lạm phát toàn cầu trong những năm tới.