Mỹ siết “vòng phong tỏa”, Iran kích hoạt kinh tế thời chiến

Thay vì mở rộng các cuộc không kích quy mô lớn nhằm vào Iran, Mỹ đang theo đuổi chiến lược gây sức ép lâu dài bằng cách kiểm soát và phong tỏa các tuyến hàng hải. Theo nhiều đánh giá, đây là đòn đánh khiến nền kinh tế Iran chịu tổn thất nặng nề hơn cả chiến tranh trực diện.

Phong tỏa hàng hải gây sức ép lớn lên Iran

Dù hai bên đã đạt được thỏa thuận ngừng bắn, Mỹ vẫn duy trì lực lượng kiểm soát tại các tuyến hàng hải quanh Iran nhằm ngăn tàu chở dầu xuất khẩu và hạn chế hàng hóa nhập khẩu cập cảng nước này.

Giới phân tích cho rằng tác động kinh tế từ biện pháp này nguy hiểm hơn các đợt tấn công quân sự trước đó. Nếu thiệt hại từ bom đạn có thể tái thiết theo thời gian, thì việc bị bóp nghẹt thương mại lại khiến Iran mất nguồn thu mỗi ngày, đồng thời làm đứt gãy chuỗi cung ứng thiết yếu.

Iran bước vào giai đoạn hậu xung đột với nhiều khó khăn: cơ sở hạ tầng bị phá hủy, quan hệ thương mại với các nước Vùng Vịnh suy giảm, thất nghiệp gia tăng và lạm phát leo thang.

Theo Reuters, giá nhiều mặt hàng tại Iran đã tăng khoảng 40% kể từ khi chiến sự nổ ra. IMF meanwhile dự báo kinh tế nước này có thể suy giảm hơn 6% trong năm tài khóa hiện tại.

Trước khi căng thẳng leo thang, tổng kim ngạch thương mại quốc tế của Iran đạt gần 110 tỷ USD mỗi năm. Tuy nhiên, lệnh phong tỏa hiện đe dọa nghiêm trọng hoạt động xuất khẩu khoảng 2 triệu thùng dầu/ngày của Tehran.

Trong bối cảnh giá dầu Brent dao động quanh mức 90-100 USD/thùng, việc không thể xuất khẩu dầu có thể khiến Iran mất khoảng 4,5-6 tỷ USD doanh thu mỗi tháng chỉ tính riêng dầu thô.

Không chỉ xuất khẩu bị ảnh hưởng, nguồn nhập khẩu hàng thiết yếu của Iran cũng bị thu hẹp đáng kể. Quốc gia này phụ thuộc lớn vào nhập khẩu ngô, lúa mì, gạo, dầu thực vật cùng nhiều nguyên liệu công nghiệp và hóa chất nông nghiệp.

Việc các cảng phía nam bị siết chặt khiến nguồn cung thức ăn chăn nuôi, phân bón, linh kiện, vật tư y tế và thuốc men giảm mạnh. Trong ngắn hạn, điều này đẩy giá hàng hóa tăng cao; về dài hạn có thể gây khủng hoảng trong ngành chăn nuôi, thực phẩm, hóa chất và nông nghiệp.

Iran chuyển sang trạng thái “kinh tế thời chiến”

Sau cuộc xung đột kéo dài 12 ngày vào mùa hè năm 2025, Tehran đã bắt đầu chuẩn bị cho kịch bản đối đầu kéo dài.

Iran thành lập các nhóm điều phối khủng hoảng, xây dựng cơ chế vận hành thương mại trong điều kiện thời chiến và triển khai chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nhằm duy trì sản xuất.

Chính phủ nước này cũng nới lỏng nhiều quy định về tiền tệ và nhập khẩu để đảm bảo nguồn nguyên liệu và linh kiện không bị gián đoạn.

Sau lệnh ngừng bắn, Tehran tiếp tục gia hạn đăng ký nhập khẩu, đồng thời gỡ bỏ hạn chế với hàng nghìn mặt hàng công nghiệp thiết yếu. Các gói hỗ trợ tài chính dành cho doanh nghiệp và hộ gia đình chịu ảnh hưởng cũng được tung ra nhằm ngăn đà suy thoái.

Trong khoảng hơn một tháng chiến sự, hải quan Iran vẫn xử lý gần 2,9 triệu tấn hàng hóa thiết yếu và cho phép hơn 112.000 xe tải vận chuyển lưu thông trên toàn quốc.

 

Dù vậy, giới quan sát nhận định những biện pháp này chỉ giúp Iran kéo dài khả năng chống chịu, chứ khó có thể thay thế hoàn toàn vai trò của hệ thống thương mại đường biển truyền thống.

Nguy cơ khủng hoảng lương thực

Theo các chuyên gia, nếu phong tỏa kéo dài thêm vài tuần, Iran vẫn có thể duy trì sự ổn định tương đối. Tuy nhiên, sau 1-3 tháng, các vấn đề nghiêm trọng sẽ bắt đầu xuất hiện khi nguồn linh kiện, hóa chất và nguyên liệu đầu vào cạn dần.

Một trong những rủi ro lớn nhất là an ninh lương thực. Theo FAO, dự trữ lúa mì của Iran hiện vào khoảng 4 triệu tấn, đủ đáp ứng nhu cầu trong khoảng 3-4 tháng.

Nếu tuyến hàng hải tiếp tục bị siết chặt, tình trạng thiếu hụt trước tiên sẽ xuất hiện ở dầu ăn, thức ăn chăn nuôi, protein và thuốc men, trước khi lan sang lương thực diện rộng.

Để ứng phó, Iran đang tìm cách tăng nhập khẩu qua biển Caspi từ Nga, mở rộng vận tải đường sắt qua Trung Á và Thổ Nhĩ Kỳ, đồng thời áp dụng các biện pháp bình ổn giá trong nước.

Tuy nhiên, giới phân tích cho rằng các tuyến thay thế này khó có thể bù đắp quy mô thương mại khổng lồ vốn phụ thuộc vào các cảng phía nam.

Chiến lược “không chiến tranh, không hòa bình” của Mỹ

Theo nhiều chuyên gia, Washington đang theo đuổi chiến lược gây sức ép kéo dài thay vì lao vào một cuộc chiến toàn diện mới tại Trung Đông.

Cách tiếp cận này vừa giúp Mỹ tránh chi phí quân sự khổng lồ, vừa khiến Iran rơi vào trạng thái bị bào mòn kinh tế liên tục.

Dù Tehran được cho là có khả năng chống chịu tốt hơn dự đoán của phương Tây, nền kinh tế nước này hiện đối mặt thách thức lớn nhất không nằm ở bom đạn, mà ở việc các tuyến thương mại và hậu cần quốc tế bị siết chặt từng bước.