Mỹ – Trung: Khi ranh giới bị thử thách

Khi năm 2025 dần khép lại, có thể khẳng định đây là dấu mốc đặc biệt nhất trong 47 năm lịch sử thương mại Mỹ – Trung kể từ khi hai nước khôi phục quan hệ ngoại giao. Một năm khởi đầu bằng “cơn bão” thuế quan dữ dội, rồi khép lại trong nhịp lắng hơn, khi những điều chỉnh chiến lược và tín hiệu đối thoại mang tính xây dựng dần xuất hiện.

Năm 2025 đánh dấu cú sụt giảm mạnh nhất của thương mại song phương Mỹ – Trung kể từ năm 1979, đi kèm những xáo trộn đáng kể trong chuỗi cung ứng từng gắn kết chặt chẽ hai nền kinh tế lớn nhất thế giới. Tuy vậy, khi năm khép lại, bức tranh tổng thể – đặc biệt ở trụ cột thương mại – lại cho thấy dấu hiệu ổn định trở lại, sau một giai đoạn đối đầu căng thẳng hiếm thấy.

Mỹ - Trung liên tục tung đòn thuế quan để đáp trả nhau trong năm 2025.

Không có kẻ thắng trong cuộc chiến thuế quan

Trái với kịch bản “cắt đứt hoàn toàn” từng được dự báo, xuất khẩu của Trung Quốc sang Mỹ không rơi về con số 0. Tháng 4 và tháng 5, ngay sau khi Washington công bố thuế đối ứng, kim ngạch xuất khẩu của Trung Quốc sang Mỹ giảm lần lượt 28% và 33% so với cùng kỳ – mức giảm sâu, nhưng chưa đủ để phá vỡ hoàn toàn dòng chảy thương mại.

Ở chiều ngược lại, cộng đồng doanh nghiệp Mỹ nhanh chóng cảm nhận áp lực. Trong các cuộc trao đổi giữa Phòng Thương mại Mỹ tại Thượng Hải với giới điều hành doanh nghiệp, quan điểm chung được chia sẻ thẳng thắn: thương mại với Trung Quốc là khó thay thế, và thuế quan cao không thể là trạng thái lâu dài.

Một bài viết trên New York Times hồi tháng 3 với tiêu đề “Chúng ta sẽ xoay xở thế nào để chịu đựng được điều này?” đã phản ánh rõ thực trạng của các doanh nghiệp nhỏ Mỹ. Hàng chục nghìn công ty buộc phải chấp nhận co hẹp lợi nhuận hoặc chuyển gánh nặng chi phí sang người tiêu dùng. Điều này đặc biệt nghiêm trọng khi doanh nghiệp nhỏ chiếm gần như toàn bộ số doanh nghiệp tại Mỹ và đóng góp tới 44% GDP.

Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại cuộc họp tại Busan, Hàn Quốc ngày 30/10.

Số liệu cho thấy các doanh nghiệp nhỏ chiếm hơn 41% kim ngạch nhập khẩu từ Trung Quốc. Mỹ hiện vẫn phụ thuộc nặng nề vào Trung Quốc ở hàng nghìn mặt hàng, từ mức phụ thuộc tuyệt đối đến trên 50%. Thực tế này buộc Nhà Trắng phải đưa ra hàng loạt ngoại lệ thuế quan cho các tập đoàn lớn như Apple, Walmart, Home Depot hay Target – những động thái cho thấy ranh giới rõ ràng giữa quyết tâm chính trị và giới hạn kinh tế.

Đỉnh điểm của căng thẳng là khi mức thuế leo thang thêm 91% bị hủy bỏ và thuế đối ứng 24% được tạm đình chỉ tại cuộc đàm phán Geneva ngày 11/5, đưa tổng thuế về 30%. Dù vậy, ngay cả sau các vòng đàm phán tiếp theo, mức thuế trung bình Mỹ áp lên hàng hóa Trung Quốc vẫn cao gấp đôi mặt bằng toàn cầu.

Hệ quả là xuất khẩu của Trung Quốc sang Mỹ trong 11 tháng năm 2025 giảm gần 19% so với cùng kỳ và thấp hơn 28% so với đỉnh ba năm trước. Tuy nhiên, nghịch lý nằm ở chỗ: sự suy giảm tại thị trường Mỹ không kéo lùi Trung Quốc trên quy mô toàn cầu. Xuất khẩu tổng thể của Trung Quốc vẫn tăng hơn 5%, thặng dư thương mại lần đầu vượt mốc 1.000 tỷ USD, trong khi tỷ trọng xuất khẩu sang Mỹ tiếp tục thu hẹp.

Ở phía Mỹ, thiệt hại cũng không kém. Xuất khẩu sang Trung Quốc giảm mạnh, nhiều mặt hàng nông sản từng rơi về mức gần như đóng băng. Thuế quan cao còn quay ngược gây tổn thương chính nền kinh tế Mỹ: lạm phát tăng, niềm tin tiêu dùng suy giảm và đầu tư sản xuất không những không quay về Mỹ mà còn có nguy cơ giảm kéo dài đến năm 2029.

Chip, đất hiếm và giới hạn của đối đầu

Căng thẳng thương mại Mỹ - Trung Quốc luôn có điểm nghẽn lớn, là đất hiếm - vật liệu nền kinh tế thứ hai thế giới hiện thống trị chuỗi cung ứng toàn cầu.

Bên cạnh thuế quan, năm 2025 còn chứng kiến một mặt trận khác gay gắt không kém: công nghệ cao và tài nguyên chiến lược. Mỹ siết chặt xuất khẩu chip, phần mềm và công nghệ thiết kế; Trung Quốc đáp trả bằng việc tăng cường kiểm soát đất hiếm – “điểm nghẽn” mà Bắc Kinh gần như thống trị tuyệt đối.

Thực tế nhanh chóng bộc lộ giới hạn của các biện pháp cứng rắn. Mỹ phụ thuộc sâu vào nguồn đất hiếm tinh chế từ Trung Quốc cho các ngành bán dẫn, ô tô và quốc phòng, buộc Washington phải dỡ bỏ hoặc đình chỉ nhiều lệnh hạn chế. Trung Quốc cũng tạm hoãn các biện pháp kiểm soát mới trong vòng một năm, mở ra không gian hạ nhiệt.

Những tín hiệu hợp tác bắt đầu xuất hiện rõ nét hơn vào cuối năm, khi Mỹ cho phép doanh nghiệp Trung Quốc được phê duyệt sử dụng chip Nvidia H200. Động thái này cho thấy xu hướng điều chỉnh từ đối đầu sang thực dụng, thừa nhận tính bổ trợ lẫn nhau của hai nền kinh tế trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Ở chiều ngược lại, các lệnh cấm của Mỹ lại thúc đẩy Trung Quốc tăng tốc tự chủ công nghệ. Sản lượng và xuất khẩu bán dẫn của Trung Quốc tăng mạnh trong năm 2025, làm nổi bật một nghịch lý: nỗ lực “tách rời” không loại Trung Quốc khỏi chuỗi cung ứng, mà trong một số trường hợp còn khiến mức độ phụ thuộc trở nên phức tạp hơn.

Từ đối đầu sang thực dụng

Những thăng trầm của năm 2025 cho thấy một thực tế rõ ràng: cuộc chiến thương mại Mỹ – Trung không tạo ra người chiến thắng. Thuế quan, cấm vận công nghệ hay kiểm soát tài nguyên đều là công cụ mang tính ngắn hạn, chỉ hiệu quả trong giới hạn nhất định và phải trả giá bằng tổn thất kinh tế song phương.

Bài học lớn nhất của năm 2025 không nằm ở mức độ căng thẳng, mà ở khả năng hai bên điều chỉnh để tránh vượt qua “lằn ranh” gây tổn hại lâu dài. Khi cạnh tranh vẫn là chủ đạo nhưng hợp tác trở nên cần thiết, nhiều kỳ vọng cho rằng năm 2026 sẽ chứng kiến một giai đoạn bớt đối đầu hơn – mang lại lợi ích không chỉ cho Mỹ và Trung Quốc, mà cho cả kinh tế toàn cầu.