Mỹ – Trung 2025: Cuộc thử lửa và lằn ranh của đối đầu

Khi năm 2025 dần khép lại, có thể khẳng định đây là một trong những năm đặc biệt nhất trong lịch sử quan hệ thương mại Mỹ – Trung kể từ khi hai nước bình thường hóa quan hệ ngoại giao năm 1979. Một năm mở đầu bằng “cơn bão” thuế quan dữ dội và khép lại trong trạng thái lắng dịu hơn, với những tín hiệu điều chỉnh chính sách và đối thoại mang tính thực dụng.

Năm 2025 ghi nhận mức sụt giảm mạnh nhất của kim ngạch thương mại song phương trong gần nửa thế kỷ, đồng thời thúc đẩy sự dịch chuyển một phần chuỗi cung ứng toàn cầu. Tuy nhiên, khi năm kết thúc, trụ cột thương mại – yếu tố then chốt của quan hệ Mỹ – Trung – đã dần ổn định trở lại, cho thấy cả hai bên đều đã chạm tới “lằn ranh” của đối đầu.

Không có người chiến thắng trong cuộc chiến thuế quan

Trái với kỳ vọng về một cú “phong tỏa” hoàn toàn, xuất khẩu của Trung Quốc sang Mỹ không rơi về mức 0. Tuy nhiên, tác động của thuế quan là rất rõ rệt. Trong tháng 4 và tháng 5/2025 – thời điểm Mỹ công bố các mức thuế tương hỗ – xuất khẩu Trung Quốc sang Mỹ giảm lần lượt 28% và 33% so với cùng kỳ năm trước.

Ở chiều ngược lại, các doanh nghiệp Mỹ nhanh chóng cảm nhận được sức ép. Một khảo sát của New York Times công bố tháng 3/2025 cho thấy hàng loạt doanh nghiệp nhỏ Mỹ lâm vào tình trạng khó khăn nghiêm trọng vì chi phí nhập khẩu tăng vọt. Nhiều doanh nghiệp buộc phải chấp nhận giảm lợi nhuận hoặc chuyển gánh nặng thuế sang người tiêu dùng.

Theo Phòng Thương mại Mỹ, nước này có khoảng 33,2 triệu doanh nghiệp nhỏ, chiếm gần như toàn bộ số doanh nghiệp đang hoạt động và đóng góp 44% GDP. Đáng chú ý, nhóm doanh nghiệp này chiếm hơn 41% tổng kim ngạch nhập khẩu hàng hóa từ Trung Quốc – cho thấy mức độ phụ thuộc sâu sắc vào chuỗi cung ứng Trung Quốc.

Trước áp lực ngày càng lớn, Nhà Trắng buộc phải nhượng bộ từng phần. Các mặt hàng công nghệ thông tin, viễn thông – vốn được Apple nhập khẩu với giá trị hàng tỷ USD – được miễn trừ thuế. Những “ông lớn” bán lẻ như Walmart, Home Depot hay Target cũng được hưởng ưu đãi sau các chiến dịch vận động hành lang quyết liệt.

Đến cuộc đàm phán tại Geneva ngày 11/5, Mỹ hủy bỏ mức thuế leo thang thêm 91% và tạm đình chỉ thuế đối ứng 24%, đưa tổng mức thuế về khoảng 30%. Dù vậy, sau các vòng đàm phán tiếp theo, tổng mức thuế Mỹ áp lên hàng hóa Trung Quốc vẫn ở mức 37,3% – cao gấp đôi mức thuế trung bình toàn cầu của Mỹ.

Hệ quả là xuất khẩu Trung Quốc sang Mỹ trong 11 tháng năm 2025 chỉ đạt 385,9 tỷ USD, giảm gần 19% so với cùng kỳ và thấp hơn 28% so với mức đỉnh ba năm trước. Tuy nhiên, điều đáng chú ý là sự sụt giảm này không kéo lùi xuất khẩu toàn cầu của Trung Quốc, vốn vẫn tăng 5,4% và lần đầu tiên đưa thặng dư thương mại vượt mốc 1.000 tỷ USD.

Mỹ cũng trả giá đắt

Ở phía Mỹ, xuất khẩu sang Trung Quốc trong 11 tháng năm 2025 giảm hơn 13% so với cùng kỳ và giảm hơn 20% so với ba năm trước. Một số mặt hàng chiến lược như đậu nành từng rơi về mức xuất khẩu bằng 0 và chỉ được nối lại sau các cuộc đàm phán.

Thuế quan toàn cầu cũng giáng đòn trực tiếp vào nền kinh tế Mỹ. Thuế trung bình áp lên hàng hóa Mỹ tăng lên 17,3% – mức cao nhất kể từ năm 1935. Phần lớn chi phí thuế quan được doanh nghiệp Mỹ và người tiêu dùng trong nước gánh chịu, kéo theo lạm phát tăng, niềm tin tiêu dùng suy giảm và tỷ lệ thất nghiệp nhích lên.

Đáng chú ý, thuế quan không giúp ngành sản xuất Mỹ hồi hương như kỳ vọng. Ngược lại, Ủy ban Kinh tế Liên hợp Quốc hội Mỹ ước tính các biện pháp này có thể làm giảm đầu tư vào sản xuất khoảng 13% mỗi năm đến năm 2029.

Chip, đất hiếm và giới hạn của đối đầu

Song song với thuế quan, năm 2025 còn chứng kiến cuộc đối đầu gay gắt xoay quanh công nghệ cao và tài nguyên chiến lược. Mỹ siết chặt xuất khẩu chip hiệu năng cao, phần mềm và thiết bị thiết kế bán dẫn sang Trung Quốc. Đáp trả, Bắc Kinh tăng cường kiểm soát xuất khẩu đất hiếm – lĩnh vực mà nước này đang thống trị chuỗi cung ứng toàn cầu.

Trung Quốc hiện kiểm soát phần lớn công suất tinh chế đất hiếm, lithium, gallium và coban – những vật liệu then chốt đối với ngành bán dẫn, ô tô điện và quốc phòng Mỹ. Các biện pháp trả đũa nhanh chóng cho thấy đây là “điểm nghẽn” nguy hiểm nhất trong quan hệ kinh tế song phương.

Cuối cùng, cả hai bên đều buộc phải lùi bước. Mỹ đình chỉ hoặc bãi bỏ một số hạn chế công nghệ, trong khi Trung Quốc tạm ngưng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đất hiếm mới nhất trong thời hạn một năm. Động thái cho phép các doanh nghiệp Trung Quốc được phê duyệt sử dụng chip Nvidia H200 vào tháng 12 được xem là tín hiệu rõ ràng cho xu hướng điều chỉnh.

Bài học của năm bản lề

Những thăng trầm của năm 2025 cho thấy một thực tế không thể phủ nhận: Mỹ và Trung Quốc có thể gây tổn hại cho nhau, nhưng không thể tách rời hoàn toàn. Ngành bán dẫn, chuỗi cung ứng và thị trường tiêu dùng của hai nước mang tính bổ trợ sâu sắc.

Các lệnh cấm chip của Mỹ đã thúc đẩy Trung Quốc đẩy nhanh tự chủ công nghệ, trong khi các biện pháp kiểm soát đất hiếm của Bắc Kinh phơi bày điểm yếu chiến lược của Washington. Đối đầu đến một ngưỡng nhất định sẽ buộc cả hai bên phải quay lại bàn đàm phán.

Với kim ngạch thương mại hai chiều đạt gần 690 tỷ USD năm 2024 – gấp hàng trăm lần so với năm 1979 – quan hệ thương mại Mỹ – Trung vẫn là một trong những trụ cột của kinh tế toàn cầu. Nhiều kỳ vọng rằng, dù cạnh tranh chiến lược còn kéo dài, năm 2026 sẽ chứng kiến nhiều yếu tố hợp tác hơn, khi cả hai bên đều đã hiểu rõ cái giá phải trả nếu vượt qua “lằn ranh” đối đầu.