Lý do ông Trump muốn đồng minh bồi hoàn cho cuộc chiến Iran

Ông Trump nêu ý tưởng Israel và các đồng minh vùng Vịnh hoàn trả chi phí chiến tranh Iran, dường như để xoa dịu công chúng Mỹ sau thất bại bầu cử giữa kỳ.

Tổng thống Donald Trump trong cuộc phỏng vấn với CBS News hôm 8/11 cho biết Washington có kế hoạch yêu cầu các quốc gia đã được Mỹ "bảo vệ" trong cuộc chiến chống lại Iran phải bồi hoàn "toàn bộ chi phí mà chúng tôi đã bỏ ra".

"Chúng ta sẽ thu hồi toàn bộ số tiền đó. Họ chắc chắn sẽ phải trả. Bởi nếu không có chúng ta, họ đã không tồn tại", ông Trump nói.

Tuyên bố về yêu cầu bồi hoàn được đưa ra sau khi đảng Cộng hòa của ông Trump chịu thất bại nặng nề trong cuộc bầu cử giữa kỳ đầu tháng 11. Ông thừa nhận nỗi bất mãn của cử tri Mỹ với xung đột Iran là một phần nguyên nhân dẫn tới thất bại này.

Tổng thống Mỹ sau đó tuyên bố cuộc chiến "về cơ bản đã kết thúc" về mặt quân sự, đồng thời bảo vệ việc phát động xung đột là "quyết định rất đúng đắn" nhằm ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân.

Quân đội Mỹ ước tính chi phí mà họ đã bỏ ra cho cuộc chiến Iran đến giữa tháng 10 là khoảng 47,1 tỷ USD. Tổng chi phí thực tế có thể còn cao hơn nhiều, do con số này chưa bao gồm khoản tiền sửa chữa các căn cứ quân sự Mỹ bị hư hại trên khắp Trung Đông, theo Stephen Quillen, nhà bình luận của Al Jazeera.

Văn phòng Ngân sách Quốc hội Mỹ hồi tháng 9 ước tính xung đột sẽ tiêu tốn thêm 2-3 tỷ USD mỗi tháng nếu tiếp diễn.

Những quốc gia ông Trump muốn yêu cầu bồi hoàn

Ông Trump đã công khai đề cập đến việc yêu cầu Israel phải trả chiến phí cho Mỹ, cho rằng nước này sẽ không thể tồn tại nếu không có sự can thiệp quân sự của Washington.

"Chúng tôi đã triệt hạ kho vũ khí hạt nhân của họ", ông nói, đề cập tới Iran. "Nếu tôi không làm điều đó, bây giờ đã chẳng có Israel. Israel sẽ biến mất".

Trước đó, ông từng nói rằng sẽ yêu cầu các quốc gia vùng Vịnh trả tiền cho Mỹ. Theo ông, những nước này được hưởng lợi từ sự hiện diện quân sự của Mỹ tại khu vực eo biển Hormuz, nơi lực lượng Mỹ đang hỗ trợ hộ tống tàu thuyền.

"Chúng ta đang bảo vệ một khu vực rất giàu có trên thế giới và phải chi tiền cho việc đó. Vì vậy, chúng ta sẽ được hoàn trả chi phí bảo vệ", ông Trump nói trong cuộc họp báo hồi tháng 7.

Ông nêu tên Arab Saudi, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), Qatar, Bahrain và Kuwait là những quốc gia phải trả tiền cho Mỹ.

Tiêm kích F/A-18 hạ cánh xuống tàu sân bay USS George Washington ngày 27/8. Ảnh: AFP

Trước khi chiến sự nổ ra, các quốc gia này vẫn xuất khẩu dầu mỏ, khí đốt bình thường qua eo biển Hormuz mà không chịu bất cứ hạn chế nào. Chỉ sau khi Mỹ, Israel tiến hành không kích, Iran mới tuyên bố phong tỏa Hormuz, khiến dòng chảy dầu khí từ các cường quốc năng lượng trong khu vực tắc nghẽn.

Các nước vùng Vịnh cũng hứng chịu thiệt hại nặng nề khi bị Iran phóng tên lửa đáp trả những cuộc không kích của Mỹ. Các nước này, với tư cách thành viên Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC), đã kêu gọi giải quyết xung đột bằng con đường ngoại giao, nhưng đến nay chưa hiệu quả.

Kế hoạch đòi các nước đồng minh phải chi tiền bồi hoàn cho cuộc chiến mà Mỹ tiến hành là chưa từng có tiền lệ trong lịch sử, giới phân tích cho hay.

Tính toán chính trị

Các nước vùng Vịnh cho hay họ chưa từng được Mỹ thông báo về ý tưởng đòi bồi hoàn chiến phí. Tuy nhiên, Neil Quilliam, chuyên gia của Chương trình Trung Đông và Bắc Phi thuộc tổ chức nghiên cứu Chatham House ở Anh, cho rằng đối tượng mà ông Trump nhắm tới không phải là Arab Saudi, UAE hay các nước xuất khẩu dầu mỏ trong khu vực.

"Ý tưởng của ông Trump nên được hiểu là động thái phát đi thông điệp chính trị với người dân Mỹ hơn là một đề xuất chính sách đối ngoại nghiêm túc", Quilliam nói.

Bader al-Saif, phó giáo sư lịch sử tại Đại học Kuwait, cũng có chung nhận định. "Tôi cho rằng phát biểu của ông Trump trên một kênh truyền hình Mỹ chủ yếu nhằm phục vụ dư luận trong nước và hầu hết các nước vùng Vịnh cũng sẽ nhìn nhận theo hướng đó", al-Saif nói.

Sau thất bại của đảng Cộng hòa trong cuộc bầu cử giữa kỳ và làn sóng bất bình của người dân về cuộc chiến, Tổng thống Mỹ có thể đang "tìm người để đổ lỗi và làm mọi cách có thể để chuyển hướng dư luận", theo Stefan Lukas, nhà phân tích chuyên về an ninh và chính sách đối ngoại Trung Đông và Bắc Phi.

Việc nêu ra thông điệp đòi bồi hoàn trong thời điểm này dường như là cách để ông Trump cho người Mỹ thấy rằng nước này không chịu tổn thất nào về kinh tế trong cuộc chiến kéo dài với Iran.

Tuy nhiên, theo giới phân tích, các đồng minh vùng Vịnh của Mỹ, vốn đã chịu tổn thất nặng nề về tài chính và cơ sở hạ tầng vì các cuộc tập kích của Iran, sẽ không hài lòng nếu bị yêu cầu chi thêm tiền cho cuộc xung đột mà họ vốn không khơi mào.

Lửa và khói đen bốc lên sau đòn tập kích UAV vào cơ sở dầu khí Fujairah ở UAE ngày 3/3. Ảnh: AP

Quilliam cho rằng các lãnh đạo vùng Vịnh nhiều khả năng sẽ âm thầm phản đối mọi yêu cầu bồi hoàn trực tiếp, với lập luận rằng họ "đã đóng góp đáng kể cho an ninh khu vực thông qua hợp tác quốc phòng, đầu tư và quan hệ đối tác kinh tế với Mỹ".

Các nước vùng Vịnh cũng chi trả chi phí duy trì một số căn cứ quân sự quy mô lớn mà Mỹ sử dụng cho các chiến dịch trong khu vực.

Farid Boussaid, trợ lý giáo sư về chính trị Trung Đông tại Đại học Amsterdam, cũng nhận định các nước vùng Vịnh sẽ quyết liệt phản đối nếu Mỹ công bố bất cứ yêu cầu bồi hoàn nào, bởi "cuộc chiến do Mỹ và Israel phát động đã gây thiệt hại đáng kể cho cơ sở hạ tầng dân sự và quân sự của họ khi Iran tiến hành các đòn đáp trả".

Tuy nhiên, ông cho rằng Tổng thống Trump có thể thực sự nghiêm túc với ý định buộc Israel nhượng bộ về kinh tế, nhất là sau khi tuyên bố nước này sẽ không còn nhận viện trợ của Mỹ kể từ cuối năm nay.

"Nguyên nhân một phần là do theo góc nhìn của ông Trump, Israel đã đẩy Mỹ vào cuộc chiến tốn kém với Iran", Lukas nói.

Vị trí các nước vùng Vịnh. Đồ họa: Guardian

Ông al-Saif dự đoán Tổng thống Trump có thể đưa ra những cách diễn giải linh hoạt về hình thức bồi hoàn chi phí chiến tranh, như viện dẫn các thỏa thuận thương mại hiện có hoặc cam kết đầu tư từ các nước vùng Vịnh và coi đó là "chi trả chiến phí".

"Có rất nhiều thỏa thuận mà ông ấy có thể viện dẫn để chứng minh rằng Mỹ đang được bồi hoàn số tiền đã bỏ ra cho cuộc chiến. Các nước vùng Vịnh cũng đã đưa ra nhiều cam kết đầu tư vào Mỹ", ông nói.

Theo Boussaid, Washington có thể gây sức ép để các nước vùng Vịnh tăng đầu tư vào Mỹ, sau đó coi đây là một hình thức bồi hoàn.

"Khả năng cao việc này sẽ diễn ra gián tiếp, thông qua các khoản đầu tư thương mại tại Mỹ, mua thêm hệ thống vũ khí của Mỹ ngoài những đơn hàng đã đặt, cũng như rót vốn vào các doanh nghiệp có liên hệ mật thiết với hoạt động kinh doanh tài chính của ông Trump", Boussaid nói.