Luật Đất đai sắp sửa đổi: Vì sao người dân lo bị “thiệt kép”?

Thời gian gần đây, tại nhiều địa phương trên cả nước, đặc biệt là Hà Nội, hàng loạt dự án nhà ở, giao thông và hạ tầng được triển khai, kéo theo nhu cầu thu hồi đất với quy mô lớn.

Một số dự án tiêu biểu như cầu Tứ Liên dự kiến thu hồi khoảng 62,53 ha đến 66,53 ha đất, ảnh hưởng hơn 700 hộ dân và tổ chức. Dự án cầu Trần Hưng Đạo cần khoảng gần 31 ha đất, bao gồm đất nông nghiệp, đất bãi và đất ở của hộ gia đình, tổ chức để phục vụ xây dựng cầu và các nút giao thông.

Đáng chú ý, dự án Khu đô thị thể thao Olympic (VinOlympic/Vinhomes Olympic Hà Nội) có quy mô nghiên cứu hơn 9.000 ha, thu hồi đất tại 11 xã/phường khu vực phía Nam Hà Nội. Bên cạnh đó, nhiều đại đô thị tại TP.HCM, Hạ Long, Đà Nẵng, Hải Phòng… cũng đang sử dụng hàng nghìn ha đất nông nghiệp và đất ở để phát triển dự án.

Tuy nhiên, quá trình thu hồi và giải phóng mặt bằng vẫn phát sinh nhiều vướng mắc liên quan đến giá đất, cơ chế bồi thường và tái định cư. Dù Luật Đất đai 2024 đã có sửa đổi so với Luật Đất đai 2013, nhiều ý kiến cho rằng vẫn còn những điểm chưa phù hợp cần tiếp tục hoàn thiện.

Theo GS.TS. Đặng Hùng Võ – nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường, luật hiện hành đã làm rõ hơn ranh giới giữa bồi thường và hỗ trợ, nhưng thay đổi vẫn chưa đủ mạnh. Ông cho rằng lần sửa đổi tới cần làm rõ hơn quan điểm chuyển dịch đất đai và đảm bảo hài hòa lợi ích giữa các bên.

Ông nhấn mạnh việc sửa luật cần hướng tới bảo đảm lợi ích của cả người dân có đất và doanh nghiệp. Thay vì để người dân mất đất vĩnh viễn, cần xem xét cơ chế chuyển dịch đất đai hợp lý hơn, thay vì “bán rẻ đất”, như nhiều quốc gia đã áp dụng.

Ngoài ra, ông đề xuất mở rộng các cơ chế linh hoạt hơn, như doanh nghiệp có thể thuê đất của người dân thay vì thu hồi, hoặc người dân góp đất thay vì góp vốn bằng tiền. Đồng thời, không phải mọi trường hợp đều cần Nhà nước đứng ra thu hồi đất, đặc biệt với các dự án nhà ở hay phân lô bán nền.

“Luật Đất đai sửa đổi lần này nên quy định rõ là không phải trường hợp nào Nhà nước cũng đứng ra thu hồi đất của người dân”, ông nói.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Lê Hoàng Châu – Chủ tịch Hiệp hội Bất động sản TP.HCM (HoREA) cho rằng yếu tố then chốt để chính sách đi vào thực tiễn là tính minh bạch và khả năng đáp ứng nhu cầu thực tế của người dân.

Theo ông, nhiều người dân sẵn sàng hợp tác trong quá trình giải phóng mặt bằng, nhưng điều họ quan tâm nhất là cuộc sống sau tái định cư. Khi quyền lợi sau thu hồi đất được đảm bảo tốt hơn, quá trình triển khai dự án sẽ thuận lợi và hạn chế khiếu kiện.

Thực tế cho thấy, xung đột đất đai chủ yếu xuất phát từ phân chia lợi ích phát triển. Có những trường hợp sau khi giải phóng mặt bằng, giá đất dự án tăng mạnh khiến phát sinh mâu thuẫn kéo dài giữa người dân và doanh nghiệp.

Theo quy định hiện hành, người dân sau khi bàn giao mặt bằng phải được đảm bảo tái định cư với điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn trước. Tuy nhiên, trên thực tế, nhiều dự án chưa đáp ứng được yêu cầu này, khi khu tái định cư chưa đảm bảo chất lượng hoặc tiền bồi thường không đủ để người dân mua suất tái định cư.

Vụ việc tại Thủ Thiêm (TP.HCM) từng là ví dụ điển hình cho những tranh chấp kéo dài khi lợi ích các bên chưa được xử lý thỏa đáng.

Vì vậy, thách thức lớn nhất của lần sửa đổi Luật Đất đai tới đây là xây dựng cơ chế hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân. Nhà nước được kỳ vọng sẽ đóng vai trò điều tiết trung tâm, ban hành quy định rõ ràng và yêu cầu các địa phương thực hiện thống nhất, minh bạch hơn.