Kỷ nguyên “tự tung tự tác” của vàng sắp khép lại?

Các chuyên gia đang đồng loạt lên tiếng ủng hộ việc xóa bỏ thế độc quyền đối với vàng miếng. Động thái này được kỳ vọng sẽ tạo ra một thị trường công bằng hơn, nơi giá vàng trong nước được định hình bởi quy luật cung - cầu đích thực, thay vì bị thao túng bởi các yếu tố phi thị trường.

Tại buổi làm việc ngày 28/5 với Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương về cơ chế quản lý thị trường vàng, Tổng Bí thư Tô Lâm nêu quan điểm kiên quyết: Phải xóa bỏ thế độc quyền trong sản xuất vàng miếng – một “di sản” kéo dài hơn một thập kỷ kể từ Nghị định 24/2012. Nguyên tắc đặt ra là Nhà nước vẫn giữ vai trò điều tiết, nhưng cần mở đường cho các doanh nghiệp đủ điều kiện tham gia, phá bỏ độc đạo hiện nay vốn chỉ dành riêng cho SJC.

Một thập kỷ "một mình một chợ": Độc quyền biến thành lực cản

Kể từ khi Nghị định 24 có hiệu lực, Ngân hàng Nhà nước trở thành đơn vị duy nhất được cấp phép sản xuất vàng miếng, chọn SJC làm thương hiệu quốc gia, đồng thời yêu cầu các ngân hàng dừng huy động vàng và đóng cửa các sàn giao dịch. Một thị trường từng sôi động với nhiều thương hiệu nhanh chóng co cụm thành thế độc quyền “một người chơi - cả thị trường phục tùng”.

Tuy nhiên, sau hơn 10 năm, những bất cập của cơ chế này đã hiện rõ. Nguồn cung vàng miếng bị bó hẹp trong khi nhu cầu đầu tư của người dân không hề suy giảm. Việc không cấp thêm giấy phép sản xuất hay nhập khẩu nguyên liệu khiến thị trường rơi vào tình trạng mất cân bằng cung – cầu, dẫn đến những thời điểm giá vàng trong nước vênh tới 15-20 triệu đồng mỗi lượng so với giá thế giới. Cỗ máy thị trường trở nên méo mó, phản ánh sai lệch về kỳ vọng và dòng tiền.

Xóa độc quyền là cần thiết, nhưng không được buông lỏng

PGS.TS Nguyễn Hữu Huân, giảng viên Đại học Kinh tế TP.HCM, khẳng định: Việc phá thế độc quyền là bước đi đúng hướng nhưng cần đi kèm một khung pháp lý vững chắc. Bởi lẽ, thị trường vàng không chỉ là nơi giao dịch hàng hóa mà còn là điểm neo tâm lý cho niềm tin tiền tệ.

Ông Huân dẫn chứng giai đoạn tiền 2012, khi vàng miếng được sản xuất tự do, từng xuất hiện tình trạng “vàng thiếu tuổi” – tức vàng không đủ độ tinh khiết nhưng vẫn bị đóng dấu 9999, gây thiệt hại lớn cho người tiêu dùng. Việc ban hành Nghị định 24 khi đó là để chấn chỉnh sự hỗn loạn, nhưng duy trì một cơ chế khép kín quá lâu lại khiến thị trường mất đi sức sống và minh bạch.

“Nếu mở cửa cho nhiều doanh nghiệp sản xuất vàng miếng, cần phải có tiêu chí rõ ràng về năng lực tài chính, công nghệ, khả năng mua lại sản phẩm và đặc biệt là tiêu chuẩn chất lượng được giám sát chặt chẽ”, ông nhấn mạnh.

Cần biến vàng trong dân thành nguồn vốn quốc gia

Một điểm then chốt được ông Huân nêu ra: thay vì để hàng chục tấn vàng nằm yên trong két sắt hộ gia đình, Nhà nước nên nghiên cứu cơ chế huy động vàng từ dân cư, thông qua việc trả lãi suất cho người gửi – tương tự như huy động ngoại tệ. Điều này không chỉ bảo đảm an toàn cho người dân mà còn có thể chuyển hóa một nguồn tài sản khổng lồ thành vốn đầu tư cho các công trình hạ tầng trọng điểm như metro, sân bay hay các dự án chuyển đổi xanh. Một mũi tên – hai đích: vừa triệt tiêu tâm lý “vàng hóa” nền kinh tế, vừa tăng cường dự trữ và thanh khoản quốc gia.

Đã đến lúc thành lập sàn giao dịch vàng quốc gia

Không chỉ dừng lại ở việc chấm dứt độc quyền sản xuất, nhiều chuyên gia cho rằng, một bước đi chiến lược và bền vững hơn chính là thành lập sàn giao dịch vàng quốc gia. Theo chuyên gia Lê Xuân Nghĩa, thành viên Hội đồng tư vấn chính sách tài chính – tiền tệ quốc gia, Việt Nam cần học hỏi mô hình Trung Quốc với hai sàn: một cho giao dịch vàng vật chất, một cho chứng chỉ.

Việc xây dựng sàn giao dịch tập trung sẽ giúp thống nhất giá cả, minh bạch thông tin, chống thao túng và đầu cơ. Đồng thời, chỉ nên cấp phép nhập khẩu và giao dịch cho một số ngân hàng thương mại quốc doanh, ngân hàng lớn và doanh nghiệp vàng bạc đá quý có đủ năng lực.

Ông Nguyễn Quang Huy, CEO Khoa Tài chính Ngân hàng, Đại học Nguyễn Trãi, nhấn mạnh: Sàn vàng không chỉ là nơi giao dịch mà còn là nền tảng để triển khai các công cụ tài chính phái sinh, từ đó đưa vàng ra khỏi vai trò tích trữ truyền thống, tiến dần đến một loại tài sản có thể được giám sát, niêm yết, giao dịch như các tài sản tài chính hiện đại.

Chuẩn hóa vàng miếng – bước đi không thể thiếu

Trong mọi kịch bản cải cách, một điều kiện tiên quyết là chuẩn hóa sản phẩm vàng miếng. Theo ông Huy, mỗi thỏi vàng cần được quy định nghiêm ngặt về trọng lượng, ký hiệu, truy xuất nguồn gốc và giá niêm yết công khai. Không thể để tồn tại tình trạng “vàng ảo”, “vàng non” như quá khứ – bởi niềm tin thị trường không thể xây dựng trên một nền móng giả tạo.

Từ độc quyền đến tự do có kiểm soát – đó là con đường vàng mà thị trường cần đi

Một thị trường vàng minh bạch, cạnh tranh lành mạnh và được quản lý hiệu quả sẽ không chỉ giúp ổn định giá vàng trong nước, mà còn giải phóng hàng chục tấn vàng trong dân – nguồn lực quý giá vốn đang bị “đóng băng”. Xóa bỏ thế độc quyền không phải là phá bỏ trật tự, mà là để tạo ra một trật tự mới: công bằng hơn, hiệu quả hơn và phù hợp với thời đại kinh tế số. Việt Nam đang đứng trước một cơ hội để tái cấu trúc thị trường vàng – và cơ hội ấy không nên bị bỏ lỡ.