Khi thuế quan "gãy nhịp"

Khi vũ khí thuế quan diện rộng bị tuyên vô hiệu, trật tự thương mại Mỹ - thế giới rơi vào trạng thái 'hỗn loạn có tính toán'. Sự kiên định của Donald Trump với mức áp thuế 21/2 đang đẩy các liên minh kinh tế vào một cuộc sát hạch nghiệt ngã: Những cam kết dựa trên sự nhượng bộ thuế quan trước đó liệu còn là tấm khiên vững chắc, hay chỉ là đống phế tích chờ được tái cấu trúc?

Phán quyết của Tòa án và phản ứng từ Nhà Trắng

Chỉ ít tuần sau lễ nhậm chức đầu năm 2025, Donald Trump đã nhanh chóng kích hoạt một làn sóng bảo hộ mới, áp thuế đồng loạt lên cả đối thủ lẫn đồng minh thông qua Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA). Động thái này lập tức thổi bùng căng thẳng, đẩy hệ thống thương mại toàn cầu vào một vòng xoáy bất ổn mới.

Tuy nhiên, trong phán quyết ngày 20/1 với tỷ lệ 6–3, Tòa án Tối cao Mỹ khẳng định Tổng thống đã vượt quá thẩm quyền khi viện dẫn đạo luật năm 1977 – một công cụ pháp lý được thiết kế để ứng phó với các tình huống khẩn cấp quốc gia mang tính cụ thể, không phải để triển khai các biện pháp thuế quan diện rộng. Tòa nhấn mạnh, thuế quan về bản chất là một hình thức đánh thuế và theo Điều I Hiến pháp Mỹ, quyền này thuộc về riêng Quốc hội.

Dù vậy, phán quyết không động chạm đến các mức thuế mà ông Trump áp lên thép, nhôm, gỗ và ô tô, do các biện pháp này được ban hành theo Điều 232 của Đạo luật Mở rộng Thương mại năm 1962, vốn cho phép viện dẫn lý do an ninh quốc gia.

Phản ứng gần như tức thì, ông Trump công khai chỉ trích các thẩm phán bằng những lời lẽ gay gắt, đồng thời ký sắc lệnh hành pháp mới dựa trên Điều 122 của Đạo luật Thương mại năm 1974, áp mức thuế 10% đối với toàn bộ các quốc gia có giao dịch với Mỹ kể từ ngày 24/2. Chỉ một ngày sau, mức thuế này được nâng lên trần tối đa 15% theo luật định.

Theo Điều 122, tổng thống Mỹ được phép áp thuế tạm thời nhằm xử lý “thâm hụt cán cân thanh toán lớn và nghiêm trọng”, với thời hạn tối đa 150 ngày nếu không có sự chấp thuận gia hạn từ Quốc hội. Ông Trump cũng trở thành tổng thống đầu tiên kích hoạt điều khoản pháp lý này để áp thuế quan trên diện rộng.

Nhà Trắng cho biết một số mặt hàng sẽ được miễn trừ tạm thời, bao gồm một số nông sản như thịt bò, cà chua; tài nguyên thiên nhiên và phân bón không thể sản xuất trong nước; cùng các sản phẩm hàng không vũ trụ và nhóm hàng thiết yếu khác.

Luật sư thương mại quốc tế Shantanu Singh nhận định, việc lần đầu sử dụng Điều 122 gần như chắc chắn sẽ kéo theo các vụ kiện tụng. Tuy nhiên, theo ông, chính quyền Mỹ vẫn có dư địa pháp lý để bảo vệ lập luận, bởi thâm hụt thương mại có thể được xem là một cấu phần của thâm hụt cán cân thanh toán. Ông Trump viện dẫn con số thâm hụt thương mại vượt 900 tỷ USD làm cơ sở cho quyết định áp thuế.

Tương lai các thỏa thuận thương mại: lung lay nền tảng

Trong năm qua, nhiều quốc gia đã chủ động ký các thỏa thuận thương mại với Mỹ nhằm giảm thiểu tác động từ chính sách thuế của ông Trump, đáng chú ý là Vương quốc Anh, Ấn Độ và Liên minh châu Âu. Tuy nhiên, mức thuế toàn cầu 15% mới khiến hiệu lực thực tế của các thỏa thuận này trở nên khó đoán: các đối tác sẽ tiếp tục được hưởng ưu đãi đã đàm phán, hay buộc phải chấp nhận mặt bằng thuế mới?

Ông Trump khẳng định một số thỏa thuận vẫn được duy trì. Theo luật sư Singh, các hiệp định quốc tế nhiều khả năng không bị hủy bỏ, song động lực ký kết – vốn nhằm giành lợi thế thuế quan so với đối thủ – đã suy giảm rõ rệt.

Vương quốc Anh là một trong những đối tác đầu tiên đạt thỏa thuận với Mỹ từ tháng 5 năm ngoái, theo đó thuế thép và nhôm được đưa về 0%, nhiều mặt hàng khác chịu thuế 10%, trong khi dược phẩm và thiết bị y tế sẽ được miễn thuế từ tháng 12/2025. Tuy nhiên, Phòng Thương mại Anh cảnh báo phán quyết của tòa án không đủ để xoa dịu sự bất định đang bao trùm môi trường kinh doanh. Theo tổ chức này, mức thuế toàn cầu 15% mới có nguy cơ gây tổn hại cho thương mại, người tiêu dùng Mỹ và đà tăng trưởng kinh tế toàn cầu.

Quan hệ thương mại giữa Trung Quốc và Hoa Kỳ từng leo thang với các mức thuế đối ứng vượt 100%. Hiện hai bên duy trì trạng thái “đình chiến” kéo dài một năm, với mức thuế cơ bản 10%. Phán quyết của tòa án sẽ bãi bỏ thuế đối với các hóa chất dùng sản xuất fentanyl, song các mức thuế với xe điện, nhôm và thép vẫn được giữ nguyên. Bắc Kinh kêu gọi tăng cường hợp tác nhằm ổn định kinh tế toàn cầu; giới phân tích cho rằng việc thuế quan đối ứng bị vô hiệu hóa giúp Trung Quốc đạt lợi thế đàm phán mà không cần nhượng bộ thêm.

Tại Đông Nam Á, Việt Nam, Indonesia, Malaysia và Campuchia đều đã ký các thỏa thuận giảm thuế với Mỹ. Trong đó, Malaysia và Campuchia được áp mức 19%, Indonesia 19% và Việt Nam 20%. Giới chức Mỹ cho biết hàng hóa từ Malaysia và Campuchia vẫn chịu mức thuế đã thỏa thuận, bất chấp mức thuế chung hiện là 15%.

Ấn Độ từng đối mặt mức thuế lên tới 50%, nhưng một thỏa thuận khung gần đây đã hạ xuống 18% đối với các mặt hàng xuất khẩu chủ lực như dệt may, dược phẩm và đá quý, đổi lại New Delhi mở cửa thị trường cho hàng công nghiệp và nông sản Mỹ. Dù vậy, đoàn đàm phán Ấn Độ đã hoãn chuyến thăm Washington để hoàn tất thỏa thuận.

EU và Mỹ cũng đạt thỏa thuận áp thuế 15% nhằm tránh một cuộc chiến thương mại xuyên Đại Tây Dương, song tiến trình phê chuẩn bị trì hoãn và tương lai thỏa thuận trở nên bấp bênh sau phán quyết của tòa án và chính sách thuế mới.

Với Mexico, khoảng 85% hàng xuất khẩu sang Mỹ hiện được miễn thuế theo Hiệp định USMCA; phán quyết có thể giúp giảm áp lực thuế, song thỏa thuận này sẽ được rà soát lại vào cuối năm. Canada vẫn chịu thuế đối với thép, nhôm, gỗ và ô tô, và cảnh báo còn nhiều bất định khi USMCA bước vào giai đoạn xem xét lại.

Theo các chuyên gia, Washington nhiều khả năng sẽ tận dụng “khoảng đệm” 150 ngày của Điều 122 để tiến hành các cuộc điều tra theo Điều 301, nhằm xác định các hành vi thương mại không công bằng và tìm cách khôi phục những mức thuế đối ứng đã bị vô hiệu hóa.

Trong bối cảnh luật pháp, chính trị và thương mại đan xen ngày càng chặt chẽ, phán quyết của Tòa án Tối cao cùng phản ứng quyết liệt từ Nhà Trắng đang mở ra một chu kỳ bất định mới – nơi trật tự thương mại toàn cầu tiếp tục bị đặt trước những phép thử khắc nghiệt.