Khi hạ tầng nghìn tỷ "đứng hình" vì thiếu nguyên liệu

Dòng vốn đầu tư công đang đứng trước một "vực thẳm" mới khi giá vật liệu xây dựng tăng dựng đứng. Từ cát, đá đến nhựa đường đồng loạt "vượt mặt" dự toán ban đầu, biến những công trình hạ tầng trọng điểm thành bài thử thách sinh tồn đối với cả nhà thầu lẫn doanh nghiệp cung ứng.

Trong khi nguồn cung cát, đá rơi vào tình trạng cạn kiệt nghiêm trọng, các doanh nghiệp khai thác lại loay hoay trong vòng xoáy thủ tục pháp lý và mỏ lộ thiên đã chạm đáy, đẩy tiến độ giải ngân vào thế khó.

Khi hạ tầng nghìn tỷ "đứng hình" vì thiếu nguyên liệu

Áp lực vật liệu đang trở thành điểm nghẽn mới của đầu tư công. Dù giải ngân quý I/2026 cải thiện so với cùng kỳ, tốc độ thực thi vẫn dưới kỳ vọng. Nguồn vốn chuyển tiếp giải ngân mới đạt 5,8% kế hoạch; vốn giao mới hoàn thành khoảng 11% chỉ tiêu – con số phản ánh rõ độ “trễ nhịp” trên công trường.

Nút thắt không còn chỉ nằm ở thủ tục hay giải phóng mặt bằng. Giá xăng dầu tăng kéo theo chi phí sản xuất và vận chuyển vật liệu leo thang, đẩy tổng mức đầu tư vượt xa dự toán ban đầu. Xi măng tăng hơn 7%, gạch lát gần 5%, cát – đá – gạch xây tăng 13,5–23,3%, riêng nhựa đường bật gần 32%. Hiệu ứng dây chuyền khiến chi phí xây dựng nhiều công trình đội thêm 1,9–8,1%, trong đó nhóm giao thông chịu áp lực lớn nhất.

Trong khi giá tăng, nguồn cung lại hụt. Nhu cầu đá tại một số địa bàn vượt xa công suất khai thác; cát xây dựng và cát san lấp thiếu hụt nghiêm trọng, có nơi chỉ đáp ứng được một phần rất nhỏ nhu cầu. Giá cát tại công trường bị đẩy lên mức cao, chi phí thực tế sau quy đổi còn lớn hơn nhiều, khiến nhà thầu buộc phải thi công cầm chừng.

Hệ quả lan rộng: dự án cao tốc, chỉnh trị kênh rạch, hạ tầng đô thị… đều thiếu vật liệu cốt lõi. Có công trình chỉ đáp ứng được chưa tới 30% nhu cầu nhựa đường, cát đạt khoảng một nửa và phải nhập khẩu với giá cao. Tiến độ vì thế liên tục trượt, kéo theo áp lực giải ngân và hiệu quả đầu tư.

Ở phía doanh nghiệp, bài toán không chỉ là giá. Nhiều mỏ đá đã khai thác gần giới hạn, diện tích nhỏ, địa hình khó, vướng chồng lấn pháp lý khiến không thể mở rộng. Thiếu bãi chứa, thiếu khu phụ trợ, thiết bị phải đặt ngay trong moong khai thác – tất cả cùng bóp nghẹt sản lượng. Thiết bị cũ kỹ, chi phí sửa chữa cao càng làm biên lợi nhuận bị bào mòn.

Việc phát triển mỏ mới cũng không dễ khi thủ tục phức tạp, phải đấu giá quyền khai thác, trong khi quỹ mỏ phù hợp ngày càng khan hiếm. Nguồn cung vì thế khó tăng nhanh trong ngắn hạn, dù nhu cầu từ các dự án trọng điểm vẫn ở mức cao.

Một điểm lệch đáng chú ý: xi măng dư cung. Sản lượng toàn ngành vượt xa nhu cầu nội địa, tạo áp lực cạnh tranh giá, khiến mặt hàng này chỉ tăng nhẹ. Tuy nhiên, nghịch lý nằm ở chỗ xi măng dư nhưng không cứu được tiến độ khi cát, đá – những vật liệu nền tảng – lại thiếu và đắt. Khi thi công chậm lại, nhu cầu xi măng cũng suy giảm theo.

Bức tranh chung vì vậy không sáng: chi phí đầu vào tăng, nguồn cung bó hẹp, tiến độ kéo dài và dòng tiền giải ngân bị nghẽn. Nếu không gỡ được nút thắt vật liệu, làn sóng đầu tư công khó duy trì quán tính, còn doanh nghiệp xây dựng – vật liệu sẽ tiếp tục chịu sức ép kép: vừa thiếu hàng để làm, vừa phải làm với chi phí ngày càng cao.