Hormuz "mở nhưng không thông"?

Không chỉ là rủi ro từ những bãi thủy lôi chưa xác định, ý đồ "luật hóa" việc thu phí quá cảnh của Iran đang biến Hormuz thành một tiền lệ ngoại giao và pháp lý đầy nguy hiểm đối với hàng hải quốc tế.

Dù thỏa thuận đình chiến kéo dài 14 ngày đã được kích hoạt từ 8/4, lưu lượng tàu qua eo biển Hormuz vẫn chưa có dấu hiệu phục hồi. Thực tế ghi nhận chỉ vài chuyến rời Vịnh Ba Tư, trong khi mức bình thường lên tới khoảng 135 tàu mỗi ngày.

Tehran tuyên bố tuyến đường vẫn “mở”, nhưng đi kèm hàng loạt điều kiện khắt khe: tàu phải xin phép, di chuyển theo hành lang do Iran chỉ định và chịu sự giám sát quân sự. Trên thực tế, trạng thái hiện nay được giới vận tải mô tả ngắn gọn: mở nhưng không ai dám đi.

Vì sao lệnh đình chiến không đủ?

Điểm nghẽn không nằm ở văn bản ngừng bắn, mà ở mức độ rủi ro chưa được giải tỏa.

Kể từ khi xung đột bùng phát cuối tháng 2, Iran đã siết chặt quyền kiểm soát eo biển, thậm chí tấn công rải rác tàu thương mại và bị nghi triển khai thủy lôi. Các tuyến hàng hải truyền thống bị thu hẹp, buộc tàu phải di chuyển sát bờ biển Iran – khu vực chịu kiểm soát trực tiếp.

Một số chủ tàu tiết lộ họ phải đàm phán riêng để được cấp “hành lang an toàn”, thậm chí có trường hợp bị yêu cầu trả phí lên tới hàng triệu USD. Trong khi đó, bảo hiểm hàng hải tăng vọt, khiến chi phí vận chuyển đội lên đáng kể.

Điều đáng chú ý: Iran vẫn duy trì xuất khẩu dầu của riêng mình gần như bình thường, cho thấy quyền kiểm soát thực tế đang được tận dụng như một công cụ chiến lược.

Nỗi sợ lớn hơn cả chiến sự

Với các hãng tàu, rủi ro không chỉ là xung đột mà còn là sự thiếu chắc chắn. Một lệnh ngừng bắn mong manh không đủ để đảm bảo an toàn cho thủy thủ đoàn, hàng hóa và tài sản.

Ngay cả khi không có giao tranh trực tiếp, nguy cơ từ thủy lôi, kiểm soát quân sự và các quy định đơn phương vẫn khiến Hormuz trở thành hành lang rủi ro cao.

Giới chuyên gia nhận định, vận tải biển toàn cầu không thể khôi phục chỉ bằng một tuyên bố chính trị. Điều cần là niềm tin – thứ hiện vẫn đang thiếu.

Điều kiện nào để Hormuz thực sự mở lại?

Để dòng chảy trở lại, thị trường cần nhiều hơn một lệnh đình chiến tạm thời.

Trước hết là bảo đảm an ninh rõ ràng: tàu thuyền phải được tự do đi lại theo tuyến quốc tế, không bị ép buộc đi vào vùng kiểm soát riêng hay chịu các khoản phí không chính thức.

Thứ hai là minh bạch rủi ro: khu vực phải được xác nhận không còn thủy lôi và các mối đe dọa quân sự.

Thứ ba là cơ chế điều phối lưu thông: hàng trăm tàu đang mắc kẹt hai đầu eo biển sẽ tạo áp lực lớn nếu cùng lúc quay lại, đòi hỏi hệ thống phân luồng chặt chẽ.

Ngay cả khi các điều kiện này được đáp ứng, quá trình khôi phục cũng sẽ diễn ra từ từ, không thể “bật lại” ngay lập tức.

Hormuz và bài toán quyền kiểm soát

Iran đang phát tín hiệu muốn duy trì ảnh hưởng lâu dài tại Hormuz, thậm chí xem xét luật hóa quyền kiểm soát và cơ chế thu phí.

Tuy nhiên, theo luật biển quốc tế, các eo biển phục vụ hàng hải toàn cầu phải đảm bảo quyền quá cảnh tự do, không được cản trở hoặc áp đặt phí chỉ vì tàu đi qua.

Sự khác biệt giữa “kiểm soát thực tế” và “quyền hợp pháp” đang tạo ra vùng xám pháp lý – và cũng là nguồn cơn bất ổn cho toàn bộ chuỗi cung ứng năng lượng.

Khi “huyết mạch” chưa thông

Hormuz vận chuyển khoảng 1/4 lượng dầu thương mại toàn cầu. Việc tuyến đường này tắc nghẽn không chỉ là câu chuyện khu vực, mà là phép thử với toàn bộ thị trường năng lượng thế giới.

Ngừng bắn có thể dừng tiếng súng, nhưng chưa đủ để khơi thông dòng chảy. Khi rủi ro vẫn hiện hữu và quyền kiểm soát chưa rõ ràng, Hormuz vẫn là nút thắt chưa được tháo.