Giá đất hiếm yttrium tăng gấp 9 lần trong một năm do Trung Quốc siết xuất khẩu

Nhật Bản tìm kiếm nguồn cung kim loại thay thế, nguyên liệu quan trọng trong sản xuất chip và động cơ máy bay phản lực.

Giá yttrium, một kim loại đất hiếm nặng, đã tăng vọt trong năm qua khi Trung Quốc siết chặt hoạt động xuất khẩu. Diễn biến này làm dấy lên lo ngại trong các doanh nghiệp Nhật Bản về nguy cơ cạn kiệt hàng tồn kho và triển vọng nguồn cung trong tương lai.

Yttrium được sử dụng trong các ứng dụng quốc phòng, lớp phủ cho linh kiện của thiết bị sản xuất bán dẫn và đi-ốt phát quang (LED), cùng nhiều lĩnh vực khác.

Theo Argus Media, tính đến tháng 9, giá yttrium tại châu Âu - mức tham chiếu cho các thị trường bên ngoài Trung Quốc - đạt 1,087 USD/kg. Mức này cao gấp 9 lần so với cùng kỳ năm trước và gấp 174 lần so với cuối năm 2024. Trong khi đó, tại Trung Quốc, kim loại này được bán với giá chưa bằng 1% mức giá trên.

Nguyên tố đất hiếm nặng yttrium được sử dụng trong các ứng dụng quốc phòng và sản xuất chất bán dẫn. © Reuters

Theo tính toán từ dữ liệu thương mại của Chính phủ Nhật Bản, giá nhập khẩu yttrium oxide bình quân mỗi kg của Nhật Bản tính đến tháng 9 đã tăng gấp 64 lần so với một năm trước. Trong 9 tháng đầu năm, lượng nhập khẩu giảm khoảng 70% so với cùng kỳ, xuống còn 294 tấn.

Các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Trung Quốc là một nguyên nhân chính. Tháng 4/2025, Bắc Kinh công bố các biện pháp hạn chế đối với 7 nguyên tố đất hiếm, trong đó có dysprosium - nguyên liệu được sử dụng trong nam châm của động cơ xe điện. Đến tháng 1 năm nay, Trung Quốc tiếp tục siết xuất khẩu sang Nhật Bản thông qua các biện pháp kiểm soát đối với hàng hóa lưỡng dụng.

Trung Quốc chưa có dấu hiệu nới lỏng các biện pháp nhằm vào Nhật Bản. Ông Hu Xijin, cựu tổng biên tập tờ Global Times từng nói rằng các biện pháp hạn chế đất hiếm chỉ là lời cảnh báo, đồng thời cho rằng Nhật Bản có thể phải đối mặt với những hậu quả nghiêm trọng hơn nếu tự ý xác định Trung Quốc là đối thủ.

Chính phủ Nhật Bản đang tìm cách bảo đảm nguồn cung ổn định thông qua hợp tác quốc tế.

Kể từ khoảng năm 2023, khi Trung Quốc bắt đầu từng bước hạn chế xuất khẩu các khoáng sản thiết yếu sang Nhật Bản, Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản đã cảnh báo Mỹ rằng nếu nguồn cung cho Nhật Bản bị gián đoạn, chuỗi cung ứng của Mỹ cũng sẽ chịu ảnh hưởng. Gần đây, hoạt động thu mua từ Mỹ đã tăng mạnh.

Hai chính phủ đang phối hợp về chuỗi cung ứng yttrium và các khoáng sản thiết yếu khác, đồng thời bày tỏ quan ngại chung về tác động của các biện pháp kiểm soát xuất khẩu do một số quốc gia áp đặt đối với kinh tế toàn cầu.

Chính phủ Nhật Bản cũng chia sẻ thông tin về xu hướng thị trường, cung và cầu thông qua các cơ chế như Liên minh Sản xuất Khoáng sản Thiết yếu (Critical Minerals Production Alliance) do Nhóm G7 thành lập, nhằm khuyến khích đa dạng hóa nguồn cung.

Những nỗ lực này đã giúp Nhật Bản mở rộng mạng lưới thu mua yttrium. Nước này tăng nhập khẩu từ các nhà cung cấp hiện hữu như Hàn Quốc, đồng thời tìm đến những thị trường mới như Đức, Thổ Nhĩ Kỳ và Estonia.

Trong khi đó, mức độ lo ngại về nguồn cung yttrium giữa các doanh nghiệp có sự khác biệt.

“Một lượng yttrium đặc biệt lớn được sử dụng trong sản xuất tụ điện”, đại diện một công ty thương mại chuyên kinh doanh kim loại này tại Nhật Bản cho biết. “Các nhà sản xuất tụ điện đang quan tâm đến những nguồn cung thay thế bên ngoài Trung Quốc”.

Shin-Etsu Chemical, một trong số ít doanh nghiệp tại Nhật Bản có khả năng tinh chế đất hiếm, đang đầu tư ít nhất 35 tỷ Yên (219 triệu USD) để xây dựng cơ sở tinh chế mới, có thể xử lý 16 nguyên tố, trong đó có yttrium.

Mitsui Kinzoku, doanh nghiệp thu mua yttrium và chế biến kim loại này để sử dụng trong thiết bị sản xuất chip cùng các ứng dụng khác, vẫn chưa thể tìm đủ nguyên liệu thô từ Trung Quốc.

Tuy nhiên, các doanh nghiệp sử dụng sản phẩm có chứa yttrium dường như chưa chịu ảnh hưởng nghiêm trọng.

Yttrium được sử dụng làm lớp phủ cho cánh tuabin động cơ máy bay phản lực. IHI, nhà sản xuất linh kiện động cơ máy bay, cho biết hoạt động sản xuất động cơ chưa bị ảnh hưởng.

Các doanh nghiệp tham gia sản xuất bán dẫn, trong đó có nhà sản xuất chip nhớ Kioxia, cũng cho biết hiện chưa ghi nhận tác động từ tình trạng thiếu hụt nguồn cung.

Phân tích của ông Yoshikiyo Shimamine, chuyên gia nghiên cứu cấp cao tại Viện Nghiên cứu Dai-ichi Life, cho thấy xuất khẩu của Trung Quốc đối với các sản phẩm như động cơ và nam châm dùng trong xe điện không có thay đổi đáng kể. Ông cho rằng Trung Quốc vẫn duy trì hoạt động giao hàng những mặt hàng này nhằm bảo đảm các quốc gia khác tiếp tục phụ thuộc vào nguồn cung của mình.

Nếu các doanh nghiệp ngày càng phụ thuộc vào Trung Quốc không chỉ về nguyên liệu thô mà cả các sản phẩm thành phẩm, nhà cung cấp Trung Quốc có thể thay thế vai trò của doanh nghiệp Nhật Bản trong chuỗi cung ứng.

“Các doanh nghiệp nhỏ trong nước có thể bị đào thải”, ông Shimamine cảnh báo. “Đây là rủi ro lớn đối với toàn ngành”.