EVN và khoản lỗ 45.000 tỷ: Đã đến lúc phải cạnh tranh bán lẻ điện?

Khoản lỗ kỷ lục gần 45.000 tỷ đồng của EVN đã phơi bày sự bất cập của cơ chế giá điện độc quyền, vốn không phản ánh đúng chi phí đầu vào. Điều này làm nổi bật sự cấp thiết của việc đẩy nhanh lộ trình thị trường bán lẻ điện cạnh tranh, giải pháp dài hạn giúp ổn định tài chính ngành điện và mang lại lợi ích cho người tiêu dùng.

Đằng sau khoản lỗ gần 45.000 tỷ đồng của EVN là sự bộc lộ trần trụi những khiếm khuyết trong cơ chế giá điện – một “điểm nghẽn” không thể né tránh trên lộ trình cải cách thị trường điện.

Khoản lỗ gần 45.000 tỷ đồng của EVN trong hai năm 2022-2023, dù đã giảm nhẹ sau năm 2024, không chỉ là con số tài chính mà còn là tiếng chuông cảnh tỉnh về sự bất cập của cơ chế giá điện độc quyền. Để giải quyết vấn đề này, Bộ Công Thương đang lấy ý kiến về dự thảo nghị định cho phép EVN được thu hồi các chi phí đã phát sinh nhưng chưa được tính đủ vào giá bán lẻ điện. Nói cách khác, giá điện trong tương lai sẽ phải "cõng" thêm một khoản nợ từ quá khứ.

Theo EVN, khoản lỗ này xuất phát từ hai nguyên nhân chính. Thứ nhất, chi phí sản xuất tăng vọt nhưng giá bán lẻ không được điều chỉnh kịp thời. Giá thành sản xuất điện năm 2022 là 2.032,26 đồng/kWh, cao hơn hẳn giá bán 1.882,73 đồng/kWh. Mặc dù giá điện được điều chỉnh hai lần trong năm 2023 với tổng mức tăng 7,5%, nhưng vẫn chưa đủ để bù đắp.

Nguyên nhân của việc đội giá thành sản xuất là do chi phí nhiên liệu đầu vào tăng cao (than tăng 35-46%, dầu thô tăng 1,4-1,7 lần do xung đột Nga-Ukraine) và tỷ giá tăng 1,9%. Bên cạnh đó, điều kiện thủy văn bất lợi do El Nino đã làm giảm tỷ trọng nguồn thủy điện giá rẻ (từ 38% xuống 30,5%), buộc EVN phải tăng huy động các nguồn giá cao như nhiệt điện than và điện chạy dầu.

Thứ hai, chi phí hỗ trợ khách hàng trong đại dịch COVID-19 (tổng cộng 15.233 tỷ đồng) và chi phí cung ứng điện cho các vùng sâu, vùng xa, hải đảo cũng làm gia tăng gánh nặng cho EVN. Tập đoàn này cũng khẳng định đã thoái hết vốn ngoài ngành, nên các khoản lỗ không đến từ những hoạt động này.

Theo Bộ Công Thương, nếu không có cơ chế bù đắp kịp thời, EVN sẽ không thể bảo toàn và phát triển được vốn nhà nước, làm ảnh hưởng đến khả năng đầu tư vào các dự án trọng điểm như điện hạt nhân, điện gió ngoài khơi, hay các dự án mở rộng thủy điện. Vì vậy, việc ban hành dự thảo nghị định là cần thiết và cấp bách. Nếu dự thảo này được thông qua, giá điện bán lẻ bình quân có thể tăng từ 2% đến dưới 5% vào cuối năm 2025.

Bán lẻ điện cạnh tranh: Lời giải cho bài toán kinh tế

Việc bù đắp chi phí cho EVN được nhiều chuyên gia và các bộ ngành đồng tình. Tuy nhiên, họ cho rằng đây chỉ là giải pháp tình thế. Vấn đề gốc rễ nằm ở cơ chế thị trường. Theo TS. Nguyễn Huy Hoạch, cần đẩy nhanh lộ trình thực hiện thị trường bán lẻ điện cạnh tranh để chấm dứt tình trạng "đầu vào theo thị trường, đầu ra theo quy định".

Ông Hoạch nhấn mạnh rằng giá điện phải được tính đúng, tính đủ để đảm bảo ngành điện kinh doanh có lãi và thu hút đầu tư, trong khi các khoản hỗ trợ cho người yếu thế nên được tách riêng vào quỹ an sinh xã hội. Trong một thị trường cạnh tranh, khách hàng sẽ có quyền lựa chọn nhà cung cấp, giúp EVN thoát khỏi cái "áo độc quyền". "Đây là thời điểm tốt nhất để Việt Nam thực hiện lộ trình tiến tới giá bán điện theo cơ chế thị trường", ông Hoạch kết luận.

Gần đây, Bộ Chính trị đã yêu cầu phát triển thị trường điện theo hướng tăng cường tính cạnh tranh, minh bạch và hiệu quả. TS. Nguyễn Quốc Việt, một chuyên gia kinh tế, nhấn mạnh rằng khi thị trường bán lẻ điện mở rộng, người tiêu dùng sẽ là đối tượng hưởng lợi lớn nhất.

"Nhiều nhà cung cấp cạnh tranh sẽ xóa bỏ tình trạng bù chéo giá điện, làm giá phản ánh đúng chi phí. Đồng thời, người tiêu dùng sẽ có nhiều lựa chọn hơn, từ các dịch vụ đa dạng đến các gói sản phẩm 'điện xanh' phục vụ nhu cầu sản xuất bền vững và tiêu dùng thân thiện với môi trường," ông Việt nhận định. Ngoài ra, các cơ chế như hợp đồng mua bán điện trực tiếp (PPA) cũng sẽ tạo ra nhiều lựa chọn hơn cho người dùng, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam cam kết đạt mục tiêu Net Zero vào năm 2050.