Đưa lỗ vào giá điện: Bán rủi ro cho dân?

EVN đề xuất phân bổ khoản lỗ hơn 44.700 tỷ đồng vào giá bán lẻ điện, gây tranh luận về minh bạch, công bằng và tác động xã hội. Bộ Công Thương khẳng định sẽ thực hiện theo lộ trình, kiểm toán kỹ lưỡng, trong khi chuyên gia yêu cầu minh bạch thông tin, cơ chế hợp lý và giải pháp hài hòa để tránh sốc giá và giữ niềm tin xã hội.

Đề xuất đưa khoản lỗ lũy kế hơn 44.700 tỷ đồng vào giá điện của Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đang thách thức sự kiên nhẫn của dư luận, đặt ra câu hỏi lớn: liệu người tiêu dùng có phải 'gánh' rủi ro kinh doanh?

Khoản lỗ hơn 44.700 tỷ đồng không chỉ phản ánh áp lực tài chính khổng lồ của ngành điện mà còn chạm trực tiếp vào đời sống hàng triệu hộ gia đình, năng lực sản xuất và cả sức khỏe của nền kinh tế. Đây là bài toán nhạy cảm, đòi hỏi phải cân nhắc đa chiều và giải quyết bằng những giải pháp hài hòa, minh bạch.

Hai năm qua (2022-2023), EVN liên tiếp hứng chịu biến động dữ dội từ giá than, khí, dầu và tỷ giá, khiến chi phí sản xuất điện đội lên, trong khi giá bán lẻ điện chưa kịp điều chỉnh. Kết quả, đến cuối 2023, khoản lỗ lũy kế vượt 50.000 tỷ đồng; dù đã thực hiện một số biện pháp cân đối, con số còn lại vẫn trên 44.700 tỷ đồng.

Theo EVN, nếu không xử lý kịp thời, khả năng tài chính để đầu tư, bảo dưỡng và nâng cấp hệ thống điện sẽ suy giảm, đe dọa an ninh năng lượng quốc gia. Đại diện Cục Điện lực (Bộ Công Thương) khẳng định: việc phân bổ khoản lỗ này dựa trên cơ sở pháp lý của Luật Điện lực 2024 và Nghị định 72/2023/NĐ-CP. Giá điện, về nguyên tắc, phải phản ánh đầy đủ chi phí hợp lý, kể cả biến động tỷ giá.

Tuy nhiên, Bộ Công Thương nhấn mạnh việc xử lý sẽ không “dội” vào giá một lần, mà có lộ trình giãn dần nhằm tránh sốc giá và bảo đảm ổn định vĩ mô. Toàn bộ số lỗ trước khi phân bổ sẽ được kiểm toán, thẩm định. Mục tiêu: hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân.

Song các chuyên gia cảnh báo cần cực kỳ thận trọng. TS. Nguyễn Minh Phong nêu rõ: “Người dân có quyền biết mức tăng sẽ là bao nhiêu, kéo dài bao lâu và khi nào giá điện có thể hạ trở lại. Minh bạch là điều kiện then chốt để tạo sự đồng thuận xã hội.” TS. Lê Xuân Nghĩa đề xuất cân nhắc dùng ngân sách hỗ trợ một phần, vì đây là khoản lỗ mang tính chính sách.

Ở góc nhìn ngành năng lượng, chuyên gia Ngô Đức Lâm lưu ý: giá điện hiện đã tính đủ chi phí hệ thống, nên nếu cộng thêm lỗ thì phải công khai và có lộ trình giãn dần, tránh gây cú sốc cho nền kinh tế. Ông nhấn mạnh niềm tin xã hội phụ thuộc vào cách EVN giải thích và thực hiện.

TS. Nguyễn Huy Hoạch phân tích thêm: giá điện đầu vào đang phân hóa, trong đó điện gió, điện mặt trời, LNG đều cao hơn mức bình quân. EVN còn phải đảm bảo cung cấp điện cho vùng sâu, vùng xa, hải đảo – những nhiệm vụ khiến chi phí tăng. Nếu không xử lý khoản lỗ, nguy cơ phát sinh nợ xấu và hạn chế tái đầu tư sẽ rất lớn. Tuy nhiên, ông Hoạch cũng khẳng định: “Người dân khó chấp nhận cơ chế EVN lỗ bao nhiêu, cộng bấy nhiêu vào giá. Minh bạch và hiệu quả vận hành là yếu tố sống còn.”

Ông Hoạch cũng chỉ ra bất cập trong cơ cấu giá điện: hộ gia đình đang trả cao hơn sản xuất, trong khi chính sách ưu đãi chủ yếu mang lợi cho doanh nghiệp FDI – nhóm chiếm tới 70-80% kim ngạch xuất nhập khẩu. Theo ông, cần lộ trình hướng tới cơ chế thị trường, hài hòa lợi ích của tất cả các bên.

Ở chiều khác, ông Nguyễn Quốc Thập (Hội Dầu khí Việt Nam) cho rằng bản chất vấn đề là cơ chế: EVN mua đầu vào theo giá thị trường nhưng bị khống chế giá bán. “Khoản lỗ này là lỗ do cơ chế, không phải lỗi EVN. Nếu có sai phạm thì xử lý theo pháp luật, nhưng không thể vì nghi ngại mà trì hoãn. Điểm nghẽn do chúng ta tạo ra, thì cũng phải chính chúng ta tháo gỡ,” ông nói.

Người dân – đối tượng trực tiếp chịu tác động – bày tỏ sự lo ngại nhưng vẫn mong minh bạch. Anh Phạm Văn Hải (Hà Nội) chia sẻ: “Gia đình tôi chi hơn một triệu tiền điện mỗi tháng. Nếu tăng thêm, chắc chắn ảnh hưởng sinh hoạt. Nhưng nếu thật sự cần thiết, ngành điện phải minh bạch và có lộ trình.” Nhiều ý kiến khác cũng nhấn mạnh: sẵn sàng chia sẻ nếu có giải thích rõ ràng, hợp lý.

Điện là hàng hóa đặc biệt, điều chỉnh giá không chỉ liên quan đến chi phí sản xuất mà còn tác động đến lạm phát, sức cạnh tranh doanh nghiệp và đời sống hàng chục triệu người. Vì vậy, vấn đề dư luận quan tâm không chỉ là con số 44.700 tỷ đồng, mà là cách thức phân bổ, minh bạch thông tin và cam kết giảm giá khi điều kiện cho phép.

Giải pháp bền vững, theo giới chuyên gia, phải gồm ba yếu tố: Nhà nước chia sẻ một phần, EVN tái cơ cấu chi phí và minh bạch hóa hoạt động, đồng thời lộ trình phân bổ phải dài hạn, tránh gây sốc. Chỉ khi phối hợp hài hòa lợi ích và minh bạch toàn diện, bài toán 44.700 tỷ đồng mới có thể giải được mà không đánh đổi niềm tin xã hội và an ninh năng lượng quốc gia.