#Chuyên gia

24HMONEY đã kiểm duyệt

Dòng vốn FDI toàn cầu đảo chiều: Châu Phi và Đông Nam Á trỗi dậy trong làn sóng đầu tư xanh do Trung Quốc dẫn dắt

Sau nhiều thập kỷ bị chi phối bởi các nền kinh tế phát triển, dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) toàn cầu đang chứng kiến một sự đảo chiều mạnh mẽ. Các khu vực từng bị xem là “vệ tinh” trong chuỗi giá trị — như châu Phi và Đông Nam Á — nay đang vươn lên trở thành tâm điểm mới của các dòng vốn xuyên biên giới.

Trung Quốc nổi lên như nhân tố trung tâm trong sự chuyển dịch này, không chỉ bởi quy mô đầu tư, mà còn bởi định hướng “xanh hóa” sản xuất và thúc đẩy năng lượng sạch toàn cầu.

1. FDI toàn cầu bước vào thời kỳ tái cấu trúc

Trong bối cảnh căng thẳng thương mại và xu hướng bảo hộ gia tăng tại các nền kinh tế lớn, đặc biệt là Mỹ, cấu trúc dòng vốn đầu tư quốc tế đang dần thay đổi.

Mặc dù chính sách thương mại của Tổng thống Mỹ Donald Trump thu hút nhiều sự chú ý, song xu hướng dịch chuyển FDI đã khởi phát từ trước đó — phản ánh sự tái định vị của chuỗi cung ứng toàn cầu nhằm tối ưu chi phí, rủi ro và khả năng tiếp cận thị trường.

Theo Báo cáo Đầu tư Thế giới 2024 của UNCTAD, dòng vốn FDI vào châu Âu, Nam Mỹ và phần lớn châu Á giảm mạnh, trong khi châu Phi và Đông Nam Á lại bứt phá ngoạn mục:

Sự thay đổi này không chỉ phản ánh sức hút chi phí thấp hay lao động trẻ, mà còn cho thấy quá trình tái cơ cấu chiến lược sản xuất toàn cầu — khi các tập đoàn đa quốc gia tìm cách đa dạng hóa rủi ro khỏi Trung Quốc và phương Tây.

2. Trung Đông và Trung Quốc: Hai động lực mới của dòng vốn FDI

Nếu như trong thập niên 1990–2000, Mỹ, Nhật Bản và EU thống trị các luồng FDI toàn cầu, thì giai đoạn 2022–2025 chứng kiến hai nguồn vốn mới nổi lên mạnh mẽ: Trung Đông và Trung Quốc.

Nhờ doanh thu dầu mỏ dồi dào, các quốc gia thuộc Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC) đã trở thành “người chơi” lớn mới trên bản đồ đầu tư quốc tế. Chỉ trong hai năm 2022–2023, các nước GCC đã rót hơn 113 tỷ USD vào châu Phi, tập trung vào:

- Các dự án hạ tầng quy mô lớn như cảng biển, sân bay, mạng lưới logistics;

- Các lĩnh vực năng lượng truyền thống như dầu khí và hóa dầu;

- Các dự án dịch vụ và hậu cần nhằm kết nối thương mại xuyên lục địa.

Tuy nhiên, điểm nhấn đáng chú ý nhất lại nằm ở Trung Quốc — quốc gia đang âm thầm định hình lại bản đồ đầu tư toàn cầu thông qua các dự án năng lượng sạch.

3. Trung Quốc – “Kiến trúc sư” của làn sóng FDI xanh

Theo báo cáo của Net Zero Industrial Policy Lab, từ năm 2022 đến giữa 2025, các doanh nghiệp Trung Quốc đã đầu tư hơn 220 tỷ USD vào 387 dự án công nghệ xanh tại 54 quốc gia.

Tổng cộng, cơ sở dữ liệu ghi nhận 461 dự án sản xuất công nghệ xanh được Trung Quốc hỗ trợ kể từ 2011 — một con số khổng lồ phản ánh tham vọng “xanh hóa” toàn cầu của Bắc Kinh.

Những lĩnh vực đầu tư chính gồm:

- Năng lượng tái tạo: điện Mặt Trời, điện gió, thủy điện nhỏ.

- Công nghiệp pin và xe năng lượng mới (EV): sản xuất cell pin, lắp ráp xe, hạ tầng sạc.

- Hydro xanh và vật liệu tiên tiến: các dự án thử nghiệm công nghệ lưu trữ năng lượng, sản xuất hydro.

Đáng chú ý, phần lớn nguồn vốn này đến từ khu vực tư nhân Trung Quốc, thay vì các doanh nghiệp nhà nước như trong thập kỷ trước.

Điều này phản ánh một bước chuyển chiến lược: Trung Quốc không chỉ xuất khẩu hàng hóa, mà còn xuất khẩu công nghệ và mô hình sản xuất xanh.

4. Đông Nam Á – trung tâm mới của dòng vốn chuyển dịch

Các quốc gia ASEAN đang trở thành “điểm rơi” của phần lớn các dự án FDI xanh từ Trung Quốc và các nền kinh tế phát triển.

Việt Nam, Indonesia, Thái Lan và Malaysia là những điểm đến nổi bật nhờ:

- Vị trí chiến lược trong chuỗi cung ứng khu vực;

- Chính sách ưu đãi đầu tư và cam kết trung hòa carbon;

- Nguồn nhân lực trẻ, chi phí sản xuất cạnh tranh.

Trong khi đó, thị phần đầu tư của Trung Đông và Bắc Phi đã tăng lên hơn 20% năm 2024, phản ánh sự mở rộng ra ngoài châu Á. Mỹ Latinh và Trung Á cũng bắt đầu thu hút dòng vốn đáng kể nhờ tài nguyên phong phú và chính sách “mở cửa có chọn lọc”.

5. Thách thức: Khi FDI không chỉ là tiền

Mặc dù FDI mang lại cơ hội tăng trưởng, song không phải quốc gia nào cũng tận dụng được lợi ích bền vững.

Lịch sử cho thấy dòng vốn ngoại đôi khi kéo theo rủi ro:

- Ô nhiễm môi trường và khai thác tài nguyên quá mức,

- Biến đổi cấu trúc lao động, gia tăng bất bình đẳng,

- Rủi ro ngoại hối, khi lợi nhuận được chuyển về nước gốc,

- Và lợi ích lan tỏa thấp, nếu không gắn liền với chuyển giao công nghệ hoặc đào tạo nhân lực.

Bài học từ Indonesia là một minh chứng đáng giá. Chính phủ nước này yêu cầu các nhà đầu tư Trung Quốc phải gia tăng giá trị nội địa, xây dựng nhà máy tinh luyện và sản xuất linh kiện trong nước, thay vì chỉ khai thác tài nguyên.

Tương tự, Brazil cũng yêu cầu các công ty nước ngoài như Lenovo thành lập trung tâm R&D nội địa, nhằm nâng cao năng lực công nghệ trong nước.

6. Từ “lợi nhuận” đến “phát triển bền vững”: Hướng đi mới cho các nước tiếp nhận FDI

Đón nhận vốn FDI không thể chỉ dừng lại ở việc thu hút dự án, mà cần có khung chính sách và thể chế mạnh mẽ để đảm bảo lợi ích được chia sẻ công bằng.

Các quốc gia cần:

- Tăng cường điều kiện nội địa hóa, yêu cầu tỷ lệ nội dung trong nước cao hơn;

- Khuyến khích chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực bản địa;

- Đảm bảo tiêu chuẩn môi trường, tránh đánh đổi tăng trưởng lấy tài nguyên;

Và định hướng FDI vào các ngành có giá trị gia tăng cao như công nghiệp bán dẫn, năng lượng sạch, công nghệ sinh học.

Hơn nửa thế kỷ trước, Hội nghị Bandung (1955) từng kêu gọi thiết lập một trật tự kinh tế toàn cầu công bằng hơn giữa các quốc gia Á – Phi.

Ngày nay, lời kêu gọi ấy vẫn vang vọng — chỉ khác rằng, để biến nó thành hiện thực, thế giới cần những mô hình hợp tác dựa trên giá trị chung, chứ không chỉ là những khoản đầu tư mang tính lợi nhuận ngắn hạn.

7. Triển vọng: Khi “tâm bản đồ FDI” dịch chuyển về phương Nam

Sự đảo chiều của dòng vốn toàn cầu đang tạo ra một trật tự đầu tư mới, trong đó:

- Đông Nam Á trở thành “công xưởng xanh” của thế giới;

- Và Trung Quốc giữ vai trò “chất xúc tác” thúc đẩy quá trình này.

Nếu được quản lý khôn ngoan, đây có thể là bước ngoặt lịch sử giúp các nền kinh tế đang phát triển thoát khỏi bẫy phụ thuộc, tiến tới một chu kỳ tăng trưởng bền vững và công bằng hơn — nơi FDI không chỉ là dòng tiền, mà còn là cầu nối tri thức, công nghệ và phát triển xã hội.