Điều bất ngờ trong thỏa thuận Mỹ - Iran: Tehran nhận ưu đãi lớn hơn cả năm 2015?

Sau hơn 3 tháng xung đột, Mỹ và Iran đạt thỏa thuận giai đoạn một với nhiều điều khoản được đánh giá là có lợi cho Tehran, từ nối lại xuất khẩu dầu đến triển vọng dỡ bỏ các lệnh trừng phạt quốc tế.

Mỹ và Iran ngày 17/6 đã ký thỏa thuận giai đoạn một nhằm chấm dứt xung đột, mở lại eo biển Hormuz và đưa hai bên trở lại bàn đàm phán về chương trình hạt nhân của Tehran. Thỏa thuận này về cơ bản đưa quan hệ Mỹ - Iran trở về trạng thái như trước khi Israel và Mỹ phát động chiến dịch quân sự nhằm vào Iran ngày 28/2.  

Người dân Iran mong chờ thỏa thuận hòa bình với Mỹ. Ảnh: AP

Sau đó hai bên sẽ bước vào giai đoạn đàm phán kéo dài 60 ngày. Câu hỏi được đặt ra là liệu Tổng thống Mỹ Donald Trump có thể đạt được một thỏa thuận hạt nhân mới với các điều khoản có lợi hơn so với thỏa thuận năm 2015 mà ông đã rút khỏi vào năm 2018 hay không.

Mở lại eo biển Hormuz, khôi phục vận chuyển dầu mỏ

Theo kế hoạch, sau khi các bên ký kết thỏa thuận, eo biển Hormuz sẽ được mở lại và Mỹ chấm dứt lệnh phong tỏa các cảng của Iran. Động thái này được kỳ vọng sẽ góp phần hạ nhiệt giá năng lượng trên toàn cầu.

Các quan chức Mỹ cho biết hoạt động lưu thông qua eo biển Hormuz sẽ được miễn phí trong vòng 60 ngày đầu tiên. Tuy nhiên, dự thảo không loại trừ khả năng áp dụng phí đối với các tàu thuyền trong tương lai.

Việc đóng cửa eo biển Hormuz – tuyến hàng hải vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu toàn cầu đã đẩy giá nhiên liệu tăng mạnh, kéo theo giá thực phẩm, phân bón và nhiều mặt hàng thiết yếu khác leo thang, đồng thời góp phần khiến lạm phát tại Mỹ tăng lên mức 4% trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ dự kiến diễn ra vào mùa thu năm nay.

Iran được nối lại xuất khẩu dầu

Thỏa thuận giai đoạn một sẽ ngay lập tức đình chỉ, nhưng chưa xóa bỏ hoàn toàn, các lệnh trừng phạt đối với hoạt động xuất khẩu dầu của Iran. Điều này cho phép Tehran nối lại việc bán dầu thô trên thị trường quốc tế và khôi phục nguồn thu hàng chục tỷ USD.

Năm 2025, Iran ước tính thu về khoảng 45 tỷ USD từ xuất khẩu dầu mỏ. Kể từ khi lệnh phong tỏa được áp dụng hồi tháng 4/2026, xuất khẩu dầu của Iran gần như tê liệt. Nếu các biện pháp hạn chế được nới lỏng, Tehran có thể mở rộng thị trường xuất khẩu và bán dầu với mức giá sát giá thị trường hơn.

Những cam kết dài hạn dành cho Iran

Thỏa thuận cũng đề cập đến chương trình hạt nhân của Iran. Theo đó, Iran phải hạ lượng urani làm giàu ở cấp độ cao xuống mức tối thiểu. Tuy nhiên, các nội dung chi tiết liên quan đến chương trình hạt nhân vẫn sẽ được tiếp tục đàm phán trong giai đoạn tới.

Tổng thống Donald Trump từng rút Mỹ khỏi thỏa thuận hạt nhân năm 2015 với lý do văn kiện này mang lại quá nhiều lợi ích cho Iran. Tuy nhiên, theo dự thảo hiện nay, Tehran có thể nhận được những ưu đãi thậm chí lớn hơn nếu đạt được một thỏa thuận hạt nhân mới với Washington.

Một trong những nội dung đáng chú ý là khả năng dỡ bỏ toàn bộ các lệnh trừng phạt quốc tế đối với Iran. Nếu được thực hiện, đây sẽ là bước đi vượt xa thỏa thuận năm 2015, vốn chỉ dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt liên quan đến chương trình hạt nhân, trong khi vẫn duy trì các lệnh cấm vận khác.

Bên cạnh đó, thỏa thuận giai đoạn một cũng đề xuất thành lập quỹ tái thiết trị giá 300 tỷ USD nhằm khắc phục thiệt hại do xung đột gây ra tại Iran. Theo một quan chức Mỹ, thỏa thuận không yêu cầu Washington đóng góp tài chính cho quỹ này mà cho phép các quốc gia khác, trong đó có các nước Arab vùng Vịnh, tham gia tài trợ.

Ngoài ra, thỏa thuận còn đề cập đến việc từng bước giải phóng hàng tỷ USD tài sản của Iran đang bị phong tỏa ở nước ngoài. Quá trình này sẽ được thực hiện theo cơ chế do hai bên thống nhất trong thời gian đàm phán.

Vấn đề tên lửa và lực lượng ủy nhiệm của Iran chưa được đàm phán

Chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump từng tuyên bố các mục tiêu của chiến dịch quân sự nhằm vào Iran là làm suy giảm năng lực tên lửa của Tehran, hạn chế sự hỗ trợ của nước này đối với các lực lượng đồng minh trong khu vực, làm suy yếu năng lực hải quân Iran và ngăn chặn Tehran sở hữu vũ khí hạt nhân.

Theo các đánh giá ban đầu, các cuộc không kích của Mỹ và Israel đã gây thiệt hại đáng kể cho kho tên lửa, các cơ sở sản xuất quốc phòng và một số thành phần khác của lực lượng vũ trang Iran. Tuy nhiên, quy mô thiệt hại cụ thể hiện vẫn chưa được xác định rõ.

Trong khi đó, quan hệ giữa Tehran với các lực lượng đồng minh trong khu vực, bao gồm Hezbollah tại Lebanon, Houthi tại Yemen và các nhóm dân quân Shiite tại Iraq, được cho là chưa có nhiều thay đổi đáng kể.

Theo thỏa thuận giai đoạn một, các cuộc đàm phán sắp tới sẽ chỉ tập trung vào chương trình hạt nhân của Iran. Những vấn đề liên quan đến chương trình tên lửa cũng như sự hỗ trợ của Tehran đối với các lực lượng đồng minh trong khu vực hiện không nằm trong nội dung thương lượng.

Xung đột tại Lebanon có thể ảnh hưởng đến tiến trình thỏa thuận

Thỏa thuận giai đoạn một đề cập việc chấm dứt xung đột tại Lebanon, nơi Israel đang giao tranh với lực lượng Hezbollah.

Tuy nhiên, cả Israel và Hezbollah đều không phải là các bên tham gia thỏa thuận. Iran cho rằng Israel cần rút quân khỏi các khu vực tại miền nam Lebanon mà nước này kiểm soát từ tháng 3. Dù vậy, dự thảo không đưa ra yêu cầu cụ thể về việc rút quân, mà chỉ tái khẳng định cam kết đối với "sự toàn vẹn lãnh thổ" của Lebanon.

Israel tuyên bố sẽ tiếp tục duy trì hiện diện quân sự tại khu vực, trong khi Hezbollah khẳng định sẽ tiếp tục đối đầu với Israel cho đến khi lực lượng này rút hoàn toàn khỏi lãnh thổ Lebanon. Giới quan sát nhận định bất kỳ sự leo thang nào tại mặt trận Lebanon đều có thể tác động tiêu cực đến tiến trình thực thi thỏa thuận Mỹ - Iran, đặc biệt nếu Washington và Tehran không kiềm chế được các đồng mình của họ

Tương lai phụ thuộc vào thỏa thuận hạt nhân cuối cùng

Nhiều chuyên gia nhận định kết quả cuối cùng của các cuộc đàm phán sẽ đóng vai trò quyết định đối với triển vọng quan hệ Mỹ - Iran trong thời gian tới.

Thỏa thuận hạt nhân năm 2015, được ký dưới thời Tổng thống Barack Obama, đã áp đặt những giới hạn nghiêm ngặt đối với chương trình hạt nhân của Iran trong vòng 15 năm. Theo đó, Tehran chỉ được làm giàu urani ở mức tối đa 3,67%, thấp hơn đáng kể so với mức cần thiết để chế tạo vũ khí hạt nhân. Iran cũng bị giới hạn lượng urani dự trữ ở mức 300 kg, phải cắt giảm đáng kể số lượng máy ly tâm và chấp nhận cơ chế thanh sát chặt chẽ của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA).

Một trong những điểm gây tranh cãi của thỏa thuận là thời hạn áp dụng các giới hạn nói trên. Những ý kiến cho rằng sau khi các điều khoản hết hiệu lực, Iran có thể nhanh chóng mở rộng năng lực hạt nhân.

Trong vòng đàm phán mới, một trong những mục tiêu của Mỹ là kéo dài thời hạn áp dụng các biện pháp hạn chế và siết chặt hơn các quy định đối với chương trình hạt nhân của Iran. Washington cũng muốn Tehran từ bỏ hoặc giảm đáng kể lượng urani được làm giàu ở cấp độ cao mà nước này tích lũy trong những năm gần đây.