Điện mặt trời mái nhà: Không phải “xin phép EVN” mà là nghĩa vụ thông báo

Thời gian qua, trên mạng xã hội xuất hiện nhiều tranh luận xoay quanh câu hỏi: người dân có phải “xin phép EVN” mới được lắp điện mặt trời mái nhà hay không. Không ít ý kiến bức xúc cho rằng đó là một rào cản vô lý, đi ngược trào lưu năng lượng xanh.

Tuy nhiên, theo quy định pháp luật và thông lệ quốc tế, đây không phải câu chuyện “xin – cho”, mà là nghĩa vụ thông báo để bảo đảm an toàn và kỷ cương hệ thống điện.

Theo Vietnamnet, ở Đức, một hộ dân muốn lắp vài tấm pin trên mái nhà cũng phải trải qua hai bước: thẩm định của chính quyền địa phương để bảo đảm cảnh quan, và đăng ký với công ty điện lực kèm theo đầy đủ hồ sơ kỹ thuật, chứng nhận an toàn, chứng chỉ nhà thầu. Tại châu Âu và Mỹ, thủ tục đấu nối với công ty điện lực, giấy phép xây dựng, công tơ hai chiều và thiết bị bảo vệ ngược đều là bắt buộc. Nhiều nước rút ngắn thời gian xử lý, áp dụng cơ chế “im lặng là đồng ý”, nhưng tuyệt nhiên không cho phép hộ dân tự ý lắp đặt.

So với các quốc gia phát triển, quy định của Việt Nam còn khá thoáng. Luật Điện lực 2024 và Nghị định 58/2025/NĐ-CP quy định: hộ gia đình chỉ cần gửi thông báo đến Sở Công Thương và đơn vị điện lực cấp tỉnh, nêu rõ công suất, loại hình, địa điểm, thời gian lắp đặt. Người dân đồng thời phải tuân thủ luật xây dựng, môi trường, phòng cháy chữa cháy và quy chuẩn kỹ thuật.

Như vậy, không có chuyện phải chờ EVN phê duyệt mới được lắp. Quyền lắp đặt là của người dân, nhưng nghĩa vụ thông báo là bắt buộc. Nếu không thông báo tức là vi phạm luật, và khi bị xử phạt đó là hệ quả tất yếu.

Theo các chuyên gia, nghĩa vụ thông báo xuất phát từ ba lý do chính. Thứ nhất, để bảo đảm an toàn: hệ thống lắp đặt kém chất lượng có thể gây cháy nổ, trong khi bảo hiểm sẽ từ chối chi trả nếu không có chứng nhận. Thứ hai, để bảo đảm an ninh lưới điện: dòng điện phát ngược không kiểm soát có thể gây sự cố diện rộng. Thứ ba, để phục vụ quản lý vĩ mô: cơ quan chức năng cần dữ liệu đầy đủ về các nguồn phát phân tán để điều hành hệ thống điện quốc gia.

EVN cho biết từ sau năm 2020 có khoảng 1.300 MWp điện mặt trời mái nhà được lắp đặt nhưng chủ yếu tự tiêu thụ, không bán điện. Điều này đồng nghĩa hàng nghìn nguồn phát chưa được quản lý đầy đủ, tiềm ẩn rủi ro.

Một số ý kiến cho rằng việc xử phạt hộ dân không thông báo là “làm khó”. Song trên thực tế, đây là yêu cầu tuân thủ luật pháp, và quy định ở Việt Nam vẫn nhẹ nhàng hơn nhiều quốc gia khác. Vấn đề đáng quan tâm hơn, theo giới chuyên gia, là sự minh bạch về cơ chế giá mua điện dư thừa và cải cách thủ tục hành chính để khuyến khích phát triển năng lượng tái tạo.

Năng lượng xanh là xu hướng tất yếu, nhưng không đồng nghĩa với tự phát, vô tổ chức. Đăng ký với đơn vị điện lực không phải để “xin phép”, mà để bảo đảm an toàn cho hộ gia đình, ổn định cho lưới điện quốc gia, và minh bạch cho toàn hệ thống.