#Chuyên gia

24HMONEY đã kiểm duyệt

Cuộc chiến đất hiếm – trận đấu thầm lặng giữa Mỹ và Trung Quốc

“78%. 4.000 bằng sáng chế. 0,1% tăng trưởng GDP. 20 năm.

Đây không phải là những con số ngẫu nhiên. Đây là bức tranh toàn cảnh về một cuộc khủng hoảng mà Hoa Kỳ đang phải đối mặt, nhưng phần lớn người dân vẫn chưa nhận ra.

Lầu Năm Góc vừa công bố một dữ liệu gây sốc: 78% thiết bị quân sự của Mỹ phụ thuộc vào vật liệu có nguồn gốc trực tiếp hoặc gián tiếp từ Trung Quốc.

Từ động cơ phản lực của tiêm kích F-35, vũ khí dẫn đường chính xác, hệ thống radar cho tới linh kiện tàu ngầm hạt nhân – tất cả đều cần đến các nguyên tố đất hiếm mà Bắc Kinh nắm giữ hơn 80% sản lượng toàn cầu.

Nếu Trung Quốc thực sự cắt đứt chuỗi cung ứng, ngành quốc phòng Mỹ không chỉ bị trì hoãn – mà có thể tê liệt hoàn toàn.

Nhưng câu chuyện không dừng ở quốc phòng. Các chuyên gia kinh tế ước tính: nếu thiếu chuỗi cung ứng đất hiếm từ Trung Quốc, tăng trưởng GDP của Mỹ nửa đầu 2025 chỉ còn 0,1%. Nói cách khác, nếu không có đất hiếm – nền kinh tế Mỹ có thể rơi vào trạng thái “đóng băng công nghệ”.

Ngày 8/10/2024, khi Trung Quốc công bố chính sách kiểm soát xuất khẩu đất hiếm mới, Washington buộc phải đối mặt với một câu hỏi sống còn:

“Nếu Bắc Kinh thực sự khóa van nguồn cung, Mỹ cần bao lâu để tự cứu mình?”

Câu trả lời từ giới chuyên gia: Tối thiểu 20-25 năm – và đó là trong điều kiện lý tưởng.

Những kỹ sư luyện kim, những nhà khoa học vật liệu từng đặt nền móng cho các dự án quốc phòng – hầu hết thuộc thế hệ Baby Boomer, giờ đã ở độ tuổi 70-80. Họ là người tạo nên F-22, tàu sân bay hạt nhân, GPS… nhưng giờ đây, phần lớn đã nghỉ hưu hoặc qua đời.

Trong khi đó, Trung Quốc lại đang đào tạo hàng triệu kỹ sư mỗi năm, nắm trong tay hơn 4.000 bằng sáng chế cốt lõi, có thể tinh luyện đất hiếm đạt độ tinh khiết 99,9999% chỉ trong 20 ngày. Phương Tây cộng lại? Chưa đến 1.000 – phần lớn công nghệ đã lỗi thời.

Đây không chỉ là khoảng cách công nghệ, mà là khoảng cách thế hệ – thứ mà tiền hay thuế quan không thể san lấp. Từ thủ tục, môi trường tới chuỗi công nghiệp – mọi thứ đều chống lại Mỹ, giả sử một doanh nhân Mỹ muốn xây dựng nhà máy đất hiếm đầu tiên sau nhiều thập kỷ:

Hai năm chỉ để tìm đất và đàm phán quyền sử dụng, một năm xin giấy phép xây dựng qua hàng chục cơ quan khác nhau, thêm vài năm vướng kiện tụng từ cư dân địa phương hoặc các tổ chức bảo vệ môi trường. Cuối cùng là hàng loạt quy trình nghiên cứu tác động lên “rắn chuông Texas” hay “cá mập vùng duyên hải”.

Ngay cả Elon Musk, người có thể đưa tên lửa ra ngoài vũ trụ, cũng từng than phiền về những rào cản phi lý như thế. Khi ở Trung Quốc, một nhà máy chiến lược có thể khởi công chỉ sau vài tháng, thì ở Mỹ, mất 5-7 năm là chuyện bình thường. Và đó mới chỉ là bước đầu tiên sau đó, Mỹ lại vấp vào vấn đề thiết bị và chuỗi cung ứng công nghiệp.

Các thiết bị tinh luyện đất hiếm cực kỳ phức tạp, đòi hỏi hàng trăm nghìn linh kiện do hàng nghìn nhà máy nhỏ sản xuất – mà phần lớn chuỗi này hiện đang ở… Trung Quốc.

Từ sau đại dịch COVID-19, khi ngay cả khẩu trang Mỹ còn phải nhập khẩu, người ta hiểu rằng “công nghiệp chế tạo” của Hoa Kỳ đã rỗng ruột.

Khoảng cách 35 năm – và sự thật không ai dám nói ra

Một ngành công nghiệp đất hiếm hoàn chỉnh đòi hỏi:

5 năm cho hạ tầng, 5 năm cho thiết bị, 10-15 năm để đào tạo nhân lực và phát triển công nghệ, 10 năm nữa cho chuỗi công nghiệp phụ trợ. Tổng cộng: 35 năm – nếu mọi thứ diễn ra suôn sẻ.

Trong khi đó, Trung Quốc không hề đứng yên. Mỗi năm họ vẫn bổ sung hàng trăm bằng sáng chế mới, đào tạo hàng chục nghìn kỹ sư mới và mở rộng sản lượng. Đến năm 2030, Trung Quốc có thể chiếm tới 45% sản xuất toàn cầu, gấp đôi hiện tại. Vì vậy, khi Trump hỏi cố vấn:

“Chúng ta cần bao lâu để tái thiết ngành đất hiếm?”

Câu trả lời thực tế nhất phải là:

“Thưa ngài Tổng thống, có lẽ chúng ta đã quá muộn.” Nhưng không ai dám nói điều đó.

Kết thúc một cuộc chiến trước khi nó bắt đầu

Đêm ấy, tại Washington, khi đèn trong các phòng họp đã tắt, một sự thật vẫn lơ lửng trong không khí:

Cuộc chiến đất hiếm đã kết thúc – và Trung Quốc là bên chiến thắng, từ trước khi Mỹ nhận ra nó đã bắt đầu.