Cơn 'khát' Greenland của ông Trump và thế cờ Nga - Trung

Bắc Cực từ một khu vực hợp tác đa phương nay trở thành tâm điểm của sự đối đầu chiến lược và những rủi ro sinh thái chực chờ. Cuộc đua giành quyền kiểm soát nơi đây đang nóng lên hơn bao giờ hết khi băng tan.

Sức nóng tại Bắc Cực đang lên đỉnh điểm khi Tổng thống Mỹ Donald Trump tiếp tục thúc đẩy ý định sáp nhập Greenland. Theo CNN, dù yêu cầu này gây kinh ngạc cho toàn cầu, cuộc đua giành quyền kiểm soát ở Bắc Cực thực tế đã âm thầm diễn ra từ nhiều thập kỷ qua.

Trước sức mạnh quân sự và tham vọng của các cường quốc, Bắc Cực từ một khu vực hợp tác đa phương nay trở thành tâm điểm của sự đối đầu chiến lược và những rủi ro sinh thái chực chờ.

Vị trí của Greenland trong khu vực Bắc Cực và các căn cứ quân sự của các nước tại đây. Đồ họa: CNN

Theo CNN, Nga đã mở rộng dấu ấn quân sự tại Bắc Cực trong nhiều thập kỷ, đầu tư vào các cơ sở mới cũng như nâng cấp các cơ sở hiện có trong khu vực.

Moscow kiểm soát khoảng một nửa diện tích đất liền và một nửa vùng đặc quyền kinh tế biển ở phía bắc Vòng Bắc Cực. Hai phần ba cư dân vùng Bắc Cực đang sinh sống tại Nga.

Mặc dù Bắc Cực chỉ chiếm một phần nhỏ trong nền kinh tế toàn cầu - khoảng 0,4% theo Hội đồng Bắc Cực, diễn đàn đại diện cho các quốc gia Bắc Cực - nhưng Nga lại kiểm soát tới ⅔ GDP của khu vực này.

Simons Foundation, một tổ chức phi lợi nhuận của Canada chuyên giám sát an ninh và giải trừ vũ khí hạt nhân tại Bắc Cực, cho biết hiện có 66 địa điểm quân sự cùng hàng trăm cơ sở phòng thủ và tiền đồn khác nằm trong khu vực Bắc Cực mở rộng.

Theo dữ liệu công khai và nghiên cứu của Quỹ Simons, 30 cơ sở đặt tại Nga và 36 cơ sở nằm ở các quốc gia NATO có lãnh thổ Bắc Cực, bao gồm: 15 tại Na Uy (gồm một căn cứ của Anh), 8 tại Mỹ, 9 tại Canada, 3 tại Greenland và 1 tại Iceland.

Mặc dù không phải mọi căn cứ đều có quy mô tương đương - giới chuyên gia nhận định Nga hiện chưa thể sánh ngang năng lực quân sự của NATO - nhưng quy mô hiện diện và tốc độ mở rộng của Moscow trong những năm gần đây thực sự là mối đe dọa với đối thủ.

Viện Nghiên cứu Quốc phòng và An ninh Hoàng gia Anh (RUSI) cho biết, những năm qua Nga đã đầu tư khoản tiền và nỗ lực đáng kể để hiện đại hóa hạm đội tàu ngầm hạt nhân - lực lượng nòng cốt trong sức mạnh quân sự của nước này tại Bắc Cực. Song song với cuộc chiến tại Ukraine, Nga cũng cải thiện đáng kể năng lực radar, máy bay không người lái và tên lửa.

Bức tranh không phải lúc nào cũng nguy hiểm như vậy. Trong nhiều năm sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, Bắc Cực từng là một trong những khu vực mà Nga và các quốc gia phương Tây thực sự có thể hợp tác cùng nhau.

Hội đồng Bắc Cực, được thành lập năm 1996, đã nỗ lực đưa Nga xích lại gần hơn với bảy quốc gia Bắc Cực còn lại và tạo điều kiện hợp tác chặt chẽ hơn trong các vấn đề như đa dạng sinh học, khí hậu và bảo vệ quyền lợi của người bản địa.

Đã từng có thời điểm hai bên cố gắng hợp tác về an ninh, khi Nga tham gia hai cuộc họp cấp cao của Diễn đàn các Tư lệnh Quốc phòng Bắc Cực trước khi bị loại bỏ do vụ sáp nhập Crimea vào năm 2014.

Hầu hết hình thức hợp tác đã bị đình chỉ kể từ đó, và quan hệ giữa phương Tây với Moscow đã chạm mức thấp mới thời hậu Chiến tranh Lạnh sau khi Nga phát động chiến tranh toàn diện với Ukraine năm 2022.

Việc Phần Lan và Thụy Điển gia nhập NATO vào năm 2023 và 2024 thực tế đã chia khu vực Bắc Cực thành hai nửa gần như bằng nhau: một bên do Nga kiểm soát và một bên do NATO kiểm soát.

Ông Trump đã nhiều lần tuyên bố rằng Mỹ "cần" Greenland vì các lý do an ninh quốc gia, dẫn chứng tham vọng của Nga và Trung Quốc tại Bắc Cực. Ông lập luận rằng Đan Mạch, quốc gia có chủ quyền đối với hòn đảo lớn nhất thế giới này, không đủ mạnh để bảo vệ nó trước các mối đe dọa từ hai nước trên.

Mối quan tâm của Trung Quốc

Greenland - mảnh đất nhiều khoáng sản - đang là tâm điểm của thế giới.

Mặc dù không phải là một quốc gia Bắc Cực, Trung Quốc không che giấu sự quan tâm của mình đối với khu vực này. Bắc Kinh từng tuyên bố là một "quốc gia cận Bắc Cực" vào năm 2018 và phác thảo sáng kiến "con đường tơ lụa trên băng" cho hoạt động vận tải hàng hải tại khu vực đầy tuyết này.

Năm 2024, Trung Quốc và Nga đã thực hiện một cuộc tuần tra chung tại Bắc Cực, một phần trong khuôn khổ hợp tác rộng lớn hơn giữa hai nước.

Tuy nhiên, an ninh không phải là lý do duy nhất khiến sự quan tâm dành cho Bắc Cực ngày càng gia tăng. Khu vực này đang biến đổi nhanh hơn bất kỳ nơi nào khác trên thế giới khi cuộc khủng hoảng khí hậu trầm trọng hơn, với tốc độ ấm lên nhanh gấp khoảng bốn lần mức trung bình toàn cầu.

Băng biển đang thu hẹp với tốc độ chóng mặt. Trong khi các nhà khoa học cảnh báo rằng điều này có thể gây ra những hậu quả tai hại cho thế giới tự nhiên và sinh kế của những người dân sống dựa vào đó, nhiều ý kiến lại lập luận rằng băng tan có thể mở ra cơ hội kinh tế khổng lồ về khai khoáng và vận tải biển.

Hai tuyến hàng hải vốn gần như không thể khai thác chỉ hai thập kỷ trước nay đang dần mở ra nhờ tình trạng băng tan mạnh mẽ - mặc dù các nhà nghiên cứu và các cơ quan giám sát môi trường đã cảnh báo rằng việc đưa các đoàn tàu băng qua môi trường nguyên sơ, hẻo lánh và nguy hiểm này là một thảm họa sinh thái và nhân đạo chực chờ xảy ra.

Tuyến đường biển phương Bắc (chạy dọc theo bờ biển phía bắc của Nga) và Hành lang Tây Bắc (ôm sát bờ biển phía bắc của Bắc Mỹ) đều gần như không còn băng vào thời điểm đỉnh điểm của mùa hè kể từ cuối những năm 2000.

Tuyến đường biển phương Bắc giúp rút ngắn thời gian hành trình giữa châu Á và châu Âu xuống còn khoảng hai tuần, tương đương một nửa thời gian so với tuyến đường truyền thống qua kênh đào Suez.

Mặc dù một phần của tuyến đường này từng được Nga sử dụng từ thời Xô Viết để tiếp cận và tiếp tế cho các khu vực xa xôi, nhưng những thách thức khắc nghiệt khiến nó từng bị xem nhẹ và không được coi là một lựa chọn khả thi cho vận tải hàng hải quốc tế.

Điều này đã thay đổi vào đầu những năm 2010 khi hành lang này trở nên thông thoáng hơn. Kể từ đó, số lượng chuyến tàu đi qua đây đã tăng từ chỉ vài chuyến mỗi năm lên khoảng 100 chuyến. Nga đã đẩy mạnh khai thác tuyến đường này từ năm 2022 để vận chuyển dầu khí.

Tương tự, Hành lang Tây Bắc cũng trở nên khả thi hơn khi số lượng chuyến tàu băng qua tăng từ mức lác đác vài chuyến mỗi năm vào đầu thập niên 2000 lên tới 41 chuyến vào năm 2023.

Một tuyến đường thứ ba nằm ở trung tâm, cho phép tàu đi thẳng qua cực Bắc, có thể xuất hiện trong tương lai. Tuy nhiên, mức độ tan băng để lộ ra con đường này sẽ kéo theo những hệ lụy đáng báo động: đẩy nhanh tốc độ nóng lên toàn cầu, gia tăng các hiện tượng thời tiết cực đoan và hủy diệt các hệ sinh thái quý giá trong khu vực.

Về khai thác khoáng sản, tình trạng băng tan có thể để lộ những vùng đất từng không thể tiếp cận trước đây. Theo Cơ quan Khảo sát Địa chất Đan Mạch và Greenland, hòn đảo này có thể trở thành "điểm nóng" về than đá, đồng, vàng, kẽm và các nguyên tố đất hiếm.

Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu nhận định việc khai thác khoáng sản tại Greenland sẽ cực kỳ khó khăn và tốn kém. Nhiều mỏ nằm ở các khu vực hẻo lánh phía trên Vòng Bắc Cực, nơi bị bao phủ bởi lớp băng dày hàng dặm và chìm trong bóng tối phần lớn thời gian trong năm.

Malte Humpert, người sáng lập và chuyên gia cao cấp tại Viện Bắc Cực, chia sẻ với CNN rằng ý tưởng có thể dễ dàng khai thác các tài nguyên này phục vụ lợi ích của Mỹ là "hoàn toàn điên rồ".

Dù gần đây ông Trump nhấn mạnh vào khía cạnh an ninh, cựu cố vấn an ninh quốc gia Mike Waltz từng tiết lộ với Fox News vào năm 2024 rằng trọng tâm của chính quyền đối với Greenland thực chất xoay quanh "các khoáng sản thiết yếu" và "tài nguyên thiên nhiên".