Chuỗi cung ứng toàn cầu đứt gãy tại cửa ngõ Trung Đông

Sự kết hợp giữa thế phong tỏa của Iran tại eo biển Hormuz và các cuộc tấn công của Houthi tại Biển Đỏ đang tạo ra một "gọng kìm" chết chóc, đe dọa cắt đứt dòng chảy dầu mỏ và hàng hóa toàn cầu.

Các chiến binh mới được tuyển mộ gia nhập lực lượng quân sự Houthi vào năm 2023.

Căng thẳng Trung Đông đang đẩy hệ thống vận tải biển toàn cầu vào thế mong manh, khi hai tuyến hàng hải chiến lược – eo biển Hormuz và khu vực Biển Đỏ – cùng đối mặt nguy cơ gián đoạn. Trong kịch bản xấu, đây có thể trở thành cú sốc kép đối với thương mại và năng lượng toàn cầu.

Khi Hormuz – tuyến trung chuyển dầu mỏ quan trọng bậc nhất thế giới – gần như tê liệt, Biển Đỏ từng đóng vai trò “van xả áp” cho dòng chảy năng lượng. Tuy nhiên, vai trò này đang suy yếu nhanh chóng khi lực lượng Houthi liên tục gây gián đoạn khu vực Bab el-Mandeb, cửa ngõ kết nối Biển Đỏ với Ấn Độ Dương.

Từ cuối năm 2023, các cuộc tấn công nhằm vào tàu thương mại và quân sự đã làm đảo lộn tuyến vận tải Đông – Tây. Ban đầu chỉ nhắm vào các mục tiêu liên quan đến Israel, nhưng phạm vi sau đó mở rộng, khiến nhiều tàu không liên quan cũng bị ảnh hưởng. Hệ quả là hàng loạt hãng vận tải buộc phải chuyển hướng, kéo dài hành trình và đội chi phí.

Tuyến đường vòng qua mũi Hảo Vọng khiến thời gian vận chuyển tăng đáng kể, trong khi phí bảo hiểm leo thang. Lưu lượng tàu qua khu vực sụt giảm mạnh, phản ánh mức độ rủi ro ngày càng cao. Đây được xem là một trong những cú gián đoạn thương mại nghiêm trọng nhất kể từ sau đại dịch.

Sự can thiệp của Houthi đang làm dấy lên nỗi lo về cuộc khủng hoảng vận tải biển mới.

Nguy cơ càng gia tăng khi xung đột khu vực có dấu hiệu lan rộng. Các động thái quân sự gần đây cho thấy Houthi sẵn sàng leo thang, trong khi những cảnh báo về khả năng mở thêm “mặt trận” mới liên tục được đưa ra. Nếu lực lượng này tiến tới phong tỏa Bab el-Mandeb, hệ thống vận tải biển sẽ phải đối mặt với tình huống chưa từng có: hai điểm nghẽn chiến lược bị khóa cùng lúc.

Tác động kinh tế của kịch bản này là rất lớn. Bab el-Mandeb vốn là tuyến huyết mạch chiếm tỷ trọng đáng kể trong thương mại đường biển toàn cầu, đặc biệt đối với dầu thô, khí đốt và hàng hóa giữa châu Á và châu Âu. Khi tuyến này bị gián đoạn, hàng hóa buộc phải đi đường vòng, làm tăng chi phí, kéo dài thời gian giao hàng và gây áp lực lên giá cả.

Đối với các nền kinh tế châu Á – trung tâm sản xuất của thế giới – hệ quả càng rõ nét. Chuỗi cung ứng bị kéo dài đồng nghĩa với vòng quay vốn chậm lại, biên lợi nhuận bị thu hẹp, trong khi sức cạnh tranh xuất khẩu suy giảm, đặc biệt với các doanh nghiệp quy mô nhỏ.

Saudi Arabia, một trong những quốc gia xuất khẩu dầu lớn nhất, cũng chịu tác động trực tiếp. Việc duy trì dòng chảy qua Biển Đỏ là yếu tố then chốt giúp nước này ổn định xuất khẩu trong bối cảnh Hormuz bất ổn. Nếu tuyến Bab el-Mandeb bị gián đoạn, khả năng điều tiết nguồn cung toàn cầu sẽ bị hạn chế đáng kể.

Dù vậy, mức độ leo thang vẫn phụ thuộc vào tính toán của các bên. Houthi, dù nhận được hậu thuẫn từ Iran, vẫn duy trì mức độ độc lập nhất định trong quyết định chiến lược. Việc mở rộng tấn công quy mô lớn có thể kéo theo rủi ro bị đáp trả mạnh, trong khi nội bộ Yemen vẫn đang đối mặt với khủng hoảng kinh tế và nhân đạo nghiêm trọng.

Vị trí của eo biển Bab al-Mandeb.

Một số đánh giá cho rằng lực lượng này có xu hướng tránh gây tổn hại trực tiếp đến lợi ích của Saudi Arabia nhằm duy trì trạng thái cân bằng hiện tại. Tuy nhiên, nếu xung đột tiếp tục leo thang và áp lực gia tăng, khả năng nhắm vào các mục tiêu năng lượng vẫn không thể loại trừ.

Trong bối cảnh đó, thị trường toàn cầu đang đứng trước một ẩn số lớn. Nếu hai “yết hầu” hàng hải cùng bị bóp nghẹt, hệ quả sẽ không chỉ dừng ở khu vực mà có thể lan rộng thành cú sốc chuỗi cung ứng trên phạm vi toàn cầu.