Chính sách Thuế quan của Tổng thống Trump: Việt Nam Đứng Vững Giữa Hai Nhiệm Kỳ và Cuộc Đua Toàn Cầu

Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump vừa công bố các mức thuế quan đối ứng mới áp dụng cho ít nhất 14 quốc gia từ ngày 1 tháng 8 năm 2025, một động thái tiếp nối chính sách "Nước Mỹ trên hết" của ông. Quyết định này không chỉ định hình lại quan hệ thương mại toàn cầu mà còn đặt Việt Nam vào một vị thế chiến lược phức tạp, đòi hỏi sự linh hoạt và thích ứng cao độ.

Để hiểu rõ hơn về những cơ hội và thách thức mà Việt Nam đang đối mặt, cần nhìn lại chính sách thương mại của Tổng thống Trump trong nhiệm kỳ đầu tiên và so sánh với những diễn biến hiện tại, đặc biệt là với các đối thủ cạnh tranh chính của Việt Nam.

Nhiệm kỳ đầu tiên (2017-2021): "America First" và Làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng

Trong nhiệm kỳ đầu tiên, chính sách thương mại của Tổng thống Trump tập trung mạnh mẽ vào việc giảm thâm hụt thương mại của Hoa Kỳ và đưa sản xuất trở lại Mỹ, với khẩu hiệu "America First". Trọng tâm chính là cuộc chiến thương mại với Trung Quốc, khi Mỹ áp đặt hàng loạt mức thuế cao (có thời điểm lên tới 145% đối với một số mặt hàng) lên hàng trăm tỷ USD hàng hóa Trung Quốc theo Mục 301 và 232.

Đối với Việt Nam, giai đoạn này lại mang đến một cơ hội bất ngờ. Khi các doanh nghiệp toàn cầu tìm cách đa dạng hóa chuỗi cung ứng khỏi Trung Quốc để né tránh thuế quan, Việt Nam đã nổi lên như một điểm đến sản xuất thay thế hấp dẫn. Kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang Hoa Kỳ đã tăng gần gấp ba lần, từ dưới 50 tỷ USD vào năm 2018 lên khoảng 137 tỷ USD vào năm 2024. Mặc dù Mỹ cũng áp thuế đối với thép và nhôm từ Việt Nam, nhưng nhìn chung, Việt Nam đã hưởng lợi gián tiếp từ căng thẳng thương mại Mỹ-Trung.

Đối với các quốc gia khác trong khu vực, chính quyền Trump cũng áp dụng các mức thuế khác nhau. Ấn Độ từng đối mặt với mức thuế đối ứng 26%, sau đó giảm xuống 10% cơ bản. Các thành viên ASEAN khác cũng chịu mức thuế cơ bản 10% và một số thuế ngành cụ thể.

Nhiệm kỳ hiện tại (từ 2025): Thuế quan đối ứng trực tiếp và "Dự luật Lớn và Đẹp"

Bước sang nhiệm kỳ thứ hai, Tổng thống Trump tiếp tục đẩy mạnh chính sách thuế quan đối ứng. Vào ngày 2 tháng 4 năm 2025, ông công bố các mức thuế "Ngày Giải phóng" (Liberation Day), bao gồm mức thuế cơ bản 10% cho hầu hết các hàng hóa nhập khẩu và các mức thuế bổ sung cụ thể cho từng quốc gia, với Việt Nam là 46%.

Tuy nhiên, sau các cuộc đàm phán căng thẳng, đặc biệt là cuộc điện đàm giữa Tổng Bí thư Tô Lâm và Tổng thống Trump, một thỏa thuận thương mại mới đã được công bố vào ngày 2 tháng 7 năm 2025. Theo đó, Hoa Kỳ sẽ áp mức thuế 20% đối với hàng xuất khẩu của Việt Nam và 40% đối với hàng hóa quá cảnh (transshipment) qua Việt Nam. Đổi lại, Việt Nam sẽ mở cửa hoàn toàn thị trường cho hàng hóa Hoa Kỳ với mức thuế 0%. Mức 20% này là một sự giảm đáng kể so với mức 46% ban đầu.

Ngày 7 tháng 7 năm 2025, Tổng thống Trump tiếp tục công bố các mức thuế quan đối ứng mới cho ít nhất 14 quốc gia khác, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 8 năm 2025. Các mức thuế này dao động từ 25% đến 40%, bao gồm Nhật Bản (25%), Hàn Quốc (25%), Malaysia (25%), Thái Lan (36%), Campuchia (36%), Lào (40%), Myanmar (40%), Bangladesh (35%), Indonesia (32%), Nam Phi (30%), Kazakhstan (25%), Serbia (35%), Tunisia (25%) và Bosnia và Herzegovina (30%).

Bên cạnh chính sách thuế quan, "Dự luật Lớn và Đẹp" (The One, Big, Beautiful Bill - OBBB) vừa được Hạ viện Mỹ thông qua vào ngày 3 tháng 7 năm 2025, cũng sẽ có tác động gián tiếp. Dự luật này bao gồm cắt giảm thuế 4,5 nghìn tỷ USD, đầu tư vào an ninh quốc gia, nhưng cũng cắt giảm 1,2 nghìn tỷ USD các chương trình an sinh xã hội và thu hồi đáng kể tín dụng thuế năng lượng xanh. CBO ước tính OBBB sẽ làm tăng thâm hụt ngân sách liên bang thêm 3,3-3,4 nghìn tỷ USD trong 10 năm tới. Điều khoản Mục 899 của dự luật, áp thuế lũy tiến lên đến 20% đối với thu nhập của các thực thể và cá nhân nước ngoài có luật thuế "không công bằng", có thể làm giảm sức hấp dẫn của tài sản Mỹ và chuyển hướng vốn sang các thị trường khác.

So sánh Chính sách và Vị thế của Việt Nam

So sánh với nhiệm kỳ đầu tiên: Nhiệm kỳ đầu tiên của Trump mang lại lợi ích gián tiếp cho Việt Nam thông qua việc dịch chuyển sản xuất khỏi Trung Quốc. Tuy nhiên, nhiệm kỳ hiện tại lại áp đặt thuế quan trực tiếp lên Việt Nam, đòi hỏi sự nhượng bộ đáng kể (mở cửa thị trường 0% thuế cho hàng Mỹ). Điều này cho thấy một cách tiếp cận trực diện và cứng rắn hơn từ phía Mỹ.

So sánh với các đối thủ cạnh tranh: Mặc dù mức thuế 20% là một gánh nặng mới so với mức ưu đãi trước đây (2-10%), Việt Nam đã đạt được một thành công ngoại giao đáng kể khi giảm từ 46% xuống 20%. Quan trọng hơn, mức thuế 20% này vẫn thấp hơn nhiều so với mức áp đặt lên nhiều đối thủ cạnh tranh trong khu vực như Bangladesh (35%), Campuchia (36%), Indonesia (32%), Lào (40%) và Myanmar (40%). Điều này giúp Việt Nam duy trì một lợi thế cạnh tranh tương đối về chi phí.

Cơ hội

Thành công ngoại giao: Việc đàm phán giảm thuế từ 46% xuống 20% cho thấy khả năng ngoại giao kinh tế hiệu quả của Việt Nam, củng cố niềm tin vào khả năng ứng phó với các thách thức thương mại.

Duy trì lợi thế cạnh tranh tương đối: Mức thuế 20% vẫn giúp Việt Nam có lợi thế hơn nhiều đối thủ trong khu vực, có thể tiếp tục thu hút dòng vốn FDI tìm kiếm điểm đến thay thế trong bối cảnh tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu.

Vị thế chiến lược: Mỹ coi Việt Nam là đối tác chiến lược quan trọng, điều này có thể mang lại một số lợi thế trong các cuộc đàm phán và quan hệ song phương.

Chính sách nội địa hỗ trợ: Nền tảng vĩ mô ổn định, chính sách tài khóa mở rộng (đầu tư công kỷ lục, giảm thuế, phí) và chính sách tiền tệ linh hoạt của NHNN tạo môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp.

Đa dạng hóa thị trường và sản phẩm: Áp lực thuế quan thúc đẩy Việt Nam đẩy mạnh đa dạng hóa thị trường xuất khẩu (sang EU, Nhật Bản, ASEAN) và chuyển dịch sang các ngành có giá trị gia tăng cao hơn (kinh tế số, kinh tế xanh, bán dẫn, AI).

Cải cách thể chế và chuyển đổi số: Các cải cách hành chính và việc triển khai cơ chế Sandbox Fintech từ tháng 7/2025 sẽ cải thiện môi trường kinh doanh và thu hút FDI chất lượng cao.

Thách thức

Tác động trực tiếp đến tăng trưởng và việc làm: Mức thuế 20% sẽ làm tăng giá hàng hóa Việt Nam tại Mỹ, giảm sức cạnh tranh. Các ngành xuất khẩu chủ lực như dệt may, da giày, điện tử, đồ gỗ có thể đối mặt với nguy cơ giảm đơn hàng và mất việc làm (ước tính hơn 500.000 việc làm trong ngành dệt may nếu đơn hàng giảm 20%). Các dự báo GDP cho thấy tăng trưởng có thể chậm lại (KBSV dự báo 6% thay vì 7%, IMF 5,4% nếu thuế cao có hiệu lực).

Rủi ro "quá cảnh": Mức thuế 40% đối với hàng hóa trung chuyển tạo ra sự không chắc chắn về định nghĩa và cơ chế thực thi, đồng thời đặt Việt Nam vào vị thế nhạy cảm khi phải cân bằng quan hệ với Trung Quốc, đối tác thương mại lớn nhất.

Áp lực tỷ giá: Chính sách tiền tệ thận trọng của FED và các căng thẳng thương mại có thể khiến đồng USD mạnh lên, gây áp lực lên tỷ giá VND và hạn chế khả năng nới lỏng chính sách tiền tệ của NHNN.

Dòng vốn FDI bị ảnh hưởng: Mặc dù vẫn hấp dẫn, một số dự án FDI có thể tạm dừng hoặc chuyển hướng nếu thuế quan làm giảm lợi nhuận, đặc biệt trong các ngành sản xuất định hướng xuất khẩu.

Thách thức nội tại: Năng suất lao động còn thấp, giải ngân đầu tư công chưa đạt yêu cầu ở một số địa phương, và khung thể chế vẫn cần tiếp tục hoàn thiện.

Kết luận

Chính sách thuế quan của Tổng thống Trump, từ nhiệm kỳ đầu tiên đến hiện tại, đã và đang tạo ra những biến động lớn trên bản đồ thương mại toàn cầu. Việt Nam, với vị thế là một nền kinh tế mở và phụ thuộc vào xuất khẩu, không thể tránh khỏi những tác động trực tiếp. Tuy nhiên, khả năng đàm phán hiệu quả, vị thế cạnh tranh tương đối so với các đối thủ, và các chính sách nội địa chủ động là những yếu tố quan trọng giúp Việt Nam vượt qua thách thức.

Trong bối cảnh mới, Việt Nam cần tiếp tục kiên định với mục tiêu duy trì ổn định vĩ mô, đẩy mạnh cải cách thể chế, đa dạng hóa thị trường và sản phẩm, đồng thời tập trung vào các động lực tăng trưởng mới như kinh tế số và kinh tế xanh. Sự linh hoạt và chủ động trong điều hành sẽ là chìa khóa để Việt Nam không chỉ đứng vững mà còn bứt phá, củng cố vị thế là một nền kinh tế kiên cường và hấp dẫn trong kỷ nguyên mới của thương mại toàn cầu.