Chấm dứt độc quyền vàng miếng: Thị trường đổi vai, luật chơi đổi chiều

Dự thảo sửa đổi Nghị định 24/2012/NĐ-CP đang được gấp rút lấy ý kiến để trình Chính phủ trước ngày 15/7, với đề xuất bước ngoặt: chấm dứt cơ chế Nhà nước độc quyền sản xuất vàng miếng, thay bằng mô hình cấp phép có điều kiện. Tuy nhiên, chính mô hình mới này lại khơi dậy nhiều tranh luận – từ nguy cơ chồng chéo pháp lý, ngưỡng vốn điều lệ bất hợp lý cho đến câu hỏi lớn: ngân hàng thương mại có nên được tham gia sản xuất vàng miếng hay không?

Ngày 6/7/2025, tại Công điện số 104/CĐ-TTg, Thủ tướng Chính phủ yêu cầu tăng cường hiệu quả điều hành chính sách tiền tệ, tài khóa và khẩn trương hoàn thiện dự thảo sửa đổi Nghị định 24/2012/NĐ-CP về quản lý hoạt động kinh doanh vàng, trình Chính phủ trước ngày 15/7/2025.

Điểm nhấn lớn nhất của dự thảo lần này là đề xuất bãi bỏ cơ chế Nhà nước độc quyền sản xuất vàng miếng, đồng thời mở ra mô hình cấp phép có điều kiện cho doanh nghiệp, tổ chức tín dụng đủ tiêu chuẩn tham gia thị trường.

Khai tử thế độc quyền, nhưng cánh cửa có thực sự rộng mở?

Cụ thể, dự thảo đề xuất xóa bỏ khoản 3 Điều 4 Nghị định 24, đồng nghĩa với việc dỡ bỏ độc quyền của Nhà nước trong sản xuất, xuất nhập khẩu vàng nguyên liệu phục vụ chế tác vàng miếng. Thay vào đó, hoạt động sản xuất vàng miếng sẽ được thực hiện theo cơ chế kinh doanh có điều kiện, dưới sự cấp phép và giám sát của Ngân hàng Nhà nước (NHNN).

Ba loại giấy phép được quy định bao gồm: Giấy phép sản xuất vàng miếng, Giấy phép kinh doanh mua bán vàng miếng, và Giấy chứng nhận đủ điều kiện sản xuất vàng trang sức mỹ nghệ. Tuy nhiên, giới chuyên gia cảnh báo nguy cơ chồng chéo giấy phép, tạo gánh nặng thủ tục hành chính, đặc biệt khi yêu cầu doanh nghiệp muốn sản xuất vàng miếng cũng phải xin cả giấy phép mua bán – hai hoạt động vốn tách biệt trong chuỗi cung ứng.

Điều kiện gắt gao: Tạo chuẩn mực hay dựng rào cản?

Một trong những điểm gây tranh cãi là quy định ngưỡng vốn điều lệ tối thiểu để được cấp phép sản xuất vàng miếng. Theo dự thảo, doanh nghiệp phải có vốn điều lệ từ 1.000 tỷ đồng trở lên, còn tổ chức tín dụng là 50.000 tỷ đồng. VCCI cho rằng, điều kiện này quá khắt khe, vô hình trung loại bỏ phần lớn doanh nghiệp khỏi khả năng tiếp cận thị trường, gây mất cân đối cung – cầu và hạn chế cạnh tranh.

Đáng chú ý, tại buổi họp báo sơ kết hoạt động ngân hàng 6 tháng đầu năm 2025, ông Đào Xuân Tuấn – Cục trưởng Cục Quản lý ngoại hối – cho biết NHNN đang chủ động tiếp nhận, tổng hợp ý kiến đóng góp, sẽ sớm trình Chính phủ theo đúng hạn chỉ đạo.

Ngân hàng có nên tham gia sản xuất vàng?

Một điểm gây tranh luận mạnh là việc mở cửa cho các ngân hàng thương mại tham gia sản xuất vàng miếng. Theo TS. Nguyễn Trí Hiếu – Viện trưởng Viện Nghiên cứu và Phát triển Thị trường Tài chính – BĐS toàn cầu, đây là bước đi tiềm ẩn nhiều rủi ro.

"Ngân hàng nên tập trung vào chức năng cốt lõi là trung gian tài chính, cung cấp dịch vụ lưu trữ tài sản, chứ không nên trực tiếp sản xuất vàng – một lĩnh vực có độ nhạy cảm cao và từng để lại nhiều hệ lụy trong quá khứ", ông Hiếu nhấn mạnh. Ông dẫn chứng mô hình ngân hàng tại Mỹ chỉ cung cấp dịch vụ custodial (lưu giữ an toàn), hoàn toàn không tham gia vào sản xuất hay kinh doanh vàng miếng.

Thị trường sẽ ra sao khi thương hiệu SJC không còn “một mình một chợ”?

Dự thảo mới cũng mở đường cho sự xuất hiện của nhiều thương hiệu vàng miếng do doanh nghiệp được cấp phép sản xuất. Theo NHNN, điều này sẽ thúc đẩy cạnh tranh, tạo thêm lựa chọn cho người dân và từng bước thu hẹp khoảng cách giá giữa các loại vàng miếng trên thị trường.

Tuy nhiên, TS. Nguyễn Trí Hiếu cho rằng cần phải đi xa hơn, đó là xóa bỏ vai trò "thương hiệu vàng quốc gia" của SJC – vốn đã tạo ra thế độc quyền kéo dài và làm méo mó thị trường.

"Vàng miếng phải được định danh bằng hàm lượng, độ tinh khiết và các chỉ số kỹ thuật, chứ không thể chỉ dựa vào một thương hiệu được gắn mác quốc gia. Việc dỡ bỏ đặc quyền thương hiệu vàng quốc gia là điều kiện tiên quyết để tạo nên một thị trường công bằng, minh bạch, vận hành đúng theo quy luật cạnh tranh", ông Hiếu khẳng định.

Dự thảo sửa đổi Nghị định 24 đang tạo ra bước ngoặt quan trọng trong quá trình tái cấu trúc thị trường vàng miếng tại Việt Nam. Tuy nhiên, để cuộc chơi mới thực sự minh bạch và hiệu quả, đòi hỏi nhà làm chính sách không chỉ gỡ bỏ thế độc quyền mà còn phải loại trừ các rào cản vô hình, bảo đảm môi trường cạnh tranh công bằng và hướng đến lợi ích dài hạn của nền kinh tế.