Cách EU khuất phục trước “cỗ xe lu thuế quan” của Trump

Bước ngoặt: ngày 10/4

Ngay ngày hôm sau, Brussels cũng “chùn bước”. EU đình chỉ các biện pháp trả đũa và chấp nhận đề nghị đàm phán từ Trump — trong bối cảnh thuế 10% đang áp lên hầu hết hàng xuất khẩu và mức thuế cao hơn với thép, nhôm và ô tô.

Thay vì cùng Canada và Trung Quốc trả đũa ngay lập tức, các quốc gia EU — vốn chia rẽ về mức độ phản ứng — đã lựa chọn chịu đựng tổn thất kinh tế với hy vọng đạt một thỏa thuận tốt hơn sau này.

Thỏa thuận Turnberry

Thỏa thuận khung mà Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen ký với Trump tại khu nghỉ dưỡng Turnberry đánh dấu bước thỏa hiệp đó. EU cuối cùng đã chấp nhận mức thuế cơ bản 15% trên hàng hóa Mỹ, bao gồm cả ô tô, trong khi thép sẽ chịu cơ chế hạn ngạch.

Ở Brussels, nhiều quan chức thở phào vì tránh được một cuộc chiến thương mại xuyên Đại Tây Dương toàn diện. Nhưng cũng có sự tiếc nuối — và câu hỏi liệu khối thương mại lớn nhất thế giới đã tự đánh mất đòn bẩy của mình vì lùi bước quá sớm.

“Một kẻ bắt nạt ở sân trường, và chúng tôi đã không đứng cùng người khác để phản kháng,” một nhà ngoại giao than thở. “Những ai không đoàn kết thì sẽ bị hạ gục từng người một.”

Chiến lược trượt dốc

Georg Riekeles, cựu quan chức Ủy ban từng tham gia đàm phán Brexit, cho biết đe dọa áp gói thuế trả đũa trị giá 93 tỷ euro của EU với hàng Mỹ “đến quá muộn.” Theo ông, EU lẽ ra nên phản ứng mạnh mẽ ngay từ tháng 4, “phối hợp đòn” với Trung Quốc để khiến Trump và thị trường chao đảo.

Trump từ lâu đã coi EU với ánh nhìn thù địch. Ông gọi khối này là “ký sinh trùng” ăn bám thị trường Mỹ, thậm chí “còn khó chịu hơn cả Trung Quốc.” Việc ông trở lại nắm quyền hồi tháng 1 khiến Brussels trở tay không kịp.

Kế hoạch ba bước chi tiết của EU — mua thêm LNG, vũ khí và nông sản để giảm thâm hụt gần 200 tỷ euro; đề xuất giảm thuế song phương; và, nếu thất bại, sẽ trả đũa — đã nhanh chóng bị phá vỡ.

Đến tháng 3, Trump đã áp thuế 25% với thép, nhôm và ô tô. Tại cuộc họp tháng đó ở Luxembourg, nhiều bộ trưởng thương mại EU giận dữ. Đức, Pháp và một số nước khác thúc đẩy việc sử dụng “công cụ chống cưỡng bức” — biệt danh “đại bác thương mại” — cho phép Brussels cấm công ty Mỹ đấu thầu công khai và hạn chế nhập khẩu.

Nhưng các nước thành viên bất đồng. Trưởng đoàn đàm phán EU Sabine Weyand kêu gọi “kiên nhẫn chiến lược,” cảnh báo rằng những động thái đe dọa có thể khiến xung đột leo thang.

Chia rẽ nội bộ, áp lực bên ngoài

Khi Anh ký thỏa thuận thương mại riêng với Washington vào tháng 5 — chấp nhận thuế cơ bản 10% — động lực đã nghiêng về phía các nước muốn thỏa hiệp, đặc biệt là Berlin. Trong khi đó, cuộc chiến thuế quan Mỹ - Trung hạ nhiệt thành thỏa thuận đình chiến, giúp thị trường bình tĩnh lại dù các mức thuế cao vẫn duy trì.

Thủ tướng Ý Giorgia Meloni và Thủ tướng Đức Friedrich Merz vẫn giữ lời đề nghị ban đầu của EU: xóa bỏ thuế công nghiệp nếu Mỹ làm điều tương tự, mặc dù Washington rõ ràng yêu cầu nhượng bộ một chiều. Đức tập trung vào một cơ chế “bù trừ” phức tạp để bảo vệ các nhà sản xuất ô tô.

Trong khi các nhà kỹ trị EU “đánh quyền Anh theo luật”, Trump lại “đánh kiểu đường phố”. Ủy viên thương mại Maroš Šefčovič bay tới Washington 7 lần, hơn 100 giờ đàm phán, mang theo thiện chí và các đề xuất giảm căng thẳng — nhưng đều vô ích.

Một thỏa thuận thuế “có đi có lại” 10% đạt được trong tháng 7 với giới chức Mỹ bị Trump thẳng thừng từ chối, ông còn đe dọa nâng thuế lên 30%.

Những đe dọa này từng hiệu quả trước đó. Gói trả đũa 26 tỷ euro ban đầu của EU đã bị cắt còn 21 tỷ sau khi Pháp, Ireland và Ý vận động loại bourbon và nhiều mặt hàng khác khỏi danh sách. Nếu đáp ứng mọi yêu cầu, gói này chỉ còn 9 tỷ euro, các quan chức thừa nhận.

Các bộ trưởng liên tục gọi cho Šefčovič, kêu gọi thận trọng. Doanh nghiệp cũng thúc giục kiềm chế, lo ngại đòn trả đũa mạnh sẽ đánh thẳng vào xuất khẩu. Gói trả đũa thứ hai — nâng tổng lên 93 tỷ euro — chỉ được duyệt ngày 24/7, quá muộn.

Von der Leyen thận trọng đối đầu phe “diều hâu”

Quá trình kéo dài bộc lộ chia rẽ trong Ủy ban. Những người “cứng rắn” như Weyand muốn phản ứng mạnh tay, trong khi Chủ tịch von der Leyen và các cố vấn ôn hòa lo sợ Trump sẽ giáng đòn mới vào các ngành nhạy cảm như dược phẩm, công nghệ số.

Những lo ngại không chỉ dừng ở thương mại. Các nước thành viên Đông và Bắc Âu sợ rằng đối đầu quá mạnh có thể khiến Trump rút quân khỏi châu Âu, ngừng viện trợ Ukraine hay thậm chí rời NATO.

Một ưu tiên khác của von der Leyen là bảo vệ quyền điều chỉnh luật của EU, từ chối nhượng bộ trước sức ép của Trump và các công ty công nghệ Mỹ nhằm nới lỏng luật kiểm soát dữ liệu và thuế số.

Kết cục miễn cưỡng

Đến cuối tháng 7, sau khi Trump bác bỏ thỏa thuận thuế “có đi có lại” 10%, các nhà đàm phán EU không còn lựa chọn nào khác ngoài việc chấp nhận mức thuế phẳng 15%. Họ cố gắng trình bày đây như “giữ nguyên hiện trạng”, vì mức thuế này gộp cả thuế trung bình 4,8% trước đây. Nhưng thực tế, mức thuế hiệu quả trước đó chỉ khoảng 1,6%.

“Không thể phủ nhận rằng EU đã bị nghiền nát,” một nhà ngoại giao thừa nhận. “Trump đã dò trúng điểm chịu đựng của chúng ta.”