Bữa Giờ Có Làm Gì Mới Không?

Mỗi khi tụ tập với các anh chị em trong ngành, tôi hay được hỏi “bữa giờ có làm gì mới không?”

Và nhiều lần khi tôi trả lời rằng mình vẫn vậy, công việc cũng y như cũ, người đối diện thường hơi khựng lại, như thể câu trả lời đó vẫn còn thiếu một cái gì. Dường như trong mắt nhiều người, ở lại quá lâu với một công việc hay một vị trí không phải là lựa chọn “bình thường” nhất là với những người ở cấp điều hành.

Nếu là vài năm trước, có lẽ tôi cũng sẽ thấy ngượng khi trả lời như vậy. Tôi có thể đã muốn giải thích thêm cho thấy mình có chí tiến thủ, hoặc ít nhất là bớt tẻ nhạt hơn dù rằng chưa chắc hiểu rõ mình thật sự muốn đi tới đâu.

Có một thời gian, tôi tự tin rằng mình cũng lành nghề. Làm lâu thì quen tay. Và khi quen tay quá lâu, sự cảnh giác trong suy nghĩ cũng dễ giảm đi. Khi kinh doanh rực rỡ, tôi lúc ấy lại nhầm tưởng rằng sự may mắn của bản thân và của thị trường chính là năng lực.

Rồi đại dịch đến.

Giống như nhiều anh chị em trong kinh doanh, tôi chưa từng trải qua điều gì tương tự. Trong ngành bán lẻ, những thứ từng có vẻ ổn định thay đổi gần như chỉ sau một đêm. Những giả định âm thầm chống lưng cho nhiều quyết định trước đó bỗng không còn đứng vững nữa.

Đại dịch buộc tôi phải thừa nhận rằng một phần trong những gì tôi từng gọi là năng lực thật ra cũng nhờ may mắn: may mắn vì thời điểm, vì điều kiện thị trường và vì trước đó tôi ra quyết định trong một hoàn cảnh ít áp lực hơn.

Sau đó là hàng loạt “lần đầu tiên”.

Nhiều đến mức sau đó tôi cũng thôi không còn đếm nữa. Những vấn đề trước đây chưa từng gặp. Những ràng buộc chưa từng phải tính đến. Những quyết định vốn rất quen tay bỗng dưng phải nghĩ lại từ đầu.

Và rồi tôi nhận ra một điều: càng ở lâu trong một hệ th

ống phức tạp, tôi càng thấy nó xa lạ. Có một thời gian, tôi cảm thấy như mình đang làm ở một công ty mới. Vẫn là công việc ấy, vẫn là ngành ấy, vẫn là nơi mình đã làm suốt nhiều năm, nhưng chỉ cần đi sâu vào cách mọi thứ vận hành, tôi biết đó không còn là thế giới cũ nữa.

Quá nhiều biến số đã thay đổi. Những gì từng quen thuộc không còn giúp tôi phản ứng đủ nhanh nữa. Có những lúc tôi phải nghĩ lại gần như từ đầu, như thể mình đang học cách điều hành một công ty khác. Tôi đã chật vật khá nhiều. Nhưng càng khó, tôi lại càng thấy mình tỉnh táo hơn và cũng hứng thú hơn.

Có lẽ vì vậy mà tôi ngày càng hoài nghi cách người ta thường nhìn nhận tham vọng. Có những kiểu tham vọng rất dễ thấy. Khởi nghiệp, mở công ty, bắt đầu một dự án riêng. Chúng ta quen nhìn tham vọng qua những chuyển động lớn, qua những thứ tạo cảm giác là một người đang “tiến lên”, là người có chí lớn. Nhưng cũng có những kiểu rất khó nhìn thấy vì chúng gần như không gây tiếng động.

Ở chỗ tôi làm có một người chị đã làm trong mảng quản lý chất lượng hơn hai mươi năm. Nếu chỉ nhìn trên giấy tờ, có lẽ người ta sẽ nghĩ chị đơn giản là ở mãi trong một nghề. Nhưng ai làm cùng đủ lâu sẽ biết chị chưa bao giờ đứng yên. Chị học tiếng Trung đến mức thành thạo để có thể trực tiếp làm việc với đối tác. Và khi những đồng nghiệp cùng thời của chị lên dự tính nghỉ hưu, chị học thêm tiếng Nhật. Chị âm thầm khiến mình trở nên giỏi hơn trong chính công việc của mình.

 

Trong những giai đoạn khó khăn, chị là một trong số ít người mà chỉ cần biết vẫn đang ở đó, tôi đã thấy yên tâm hơn. Chị tiến lên rất lặng lẽ, nhưng làm cùng đủ lâu thì không thể không nhận ra. Chị cũng như nhiều người tôi biết, ở lại đủ lâu trong một lĩnh vực để phán đoán sắc hơn, hiểu mọi thứ vận hành ra sao và mỗi năm lại gánh thêm một tầng phức tạp mới.

Tôi cũng từng thấy một kiểu tiến bộ rất giống như vậy ở ngoài môi trường công sở. Một người em họ của tôi làm nghề giúp việc nhà. Từ lúc nhận ra mình có thể sống được bằng công việc này, em nó từng chút một đầu tư vào bản thân: tìm hiểu thêm về dinh dưỡng để lo bữa ăn một cách khoa học hơn, học tiếng Anh đủ để đọc hướng dẫn sử dụng thiết bị và làm việc với khách nước ngoài.

Về sau, mức phí em nhận được gần như gấp đôi mặt bằng chung, mà khách vẫn luôn tìm đến. Nếu chỉ nhìn từ bề ngoài công việc thì vẫn vậy, chỉ có năng lực của em là đã khác hẳn.

Có lẽ kiểu trưởng thành này vì thế rất dễ bị nhìn nhầm thành an phận.

Các nghiên cứu về phát triển kỹ năng, trong đó có công trình của Anders Ericsson, từ lâu đã chỉ ra rằng chuyên môn trong những lĩnh vực phức tạp thường hình thành rất chậm: lặp lại, sửa sai, điều chỉnh, rồi lại tiếp tục. Nhìn từ bên ngoài đúng là không thể ấn tượng bằng những dự án hào nhoáng, những lần gọi vốn thành công.

Có lẽ vì vậy mà chính tôi cũng từng bị ảnh hưởng bởi cách người ta thường nhìn nhận sự tiến bộ: phải có một cú rẽ mới, một dự án mới, một thứ gì đó đủ ‘wow’ để người ngoài lập tức nhận định rằng mình đang thăng tiến.

Tôi không viết những điều này để phủ nhận tinh thần khởi nghiệp. Có những người thật sự muốn sự độc lập, muốn xây một thứ của riêng mình và sẵn sàng đánh đổi để có được điều đó. Tôi tôn trọng lựa chọn ấy. Và biết đâu tôi của sau này cũng như vậy thì sao?

Điều tôi thấy khó đồng tình hơn là giả định rằng cứ chuyển sang một thứ mới thì mới được xem là có tham vọng, còn ở lại quá lâu với một lĩnh vực thì đồng nghĩa với an toàn, lặp lại, hay thiếu chí tiến thủ. Tôi không nghĩ mọi chuyện còn đơn giản như vậy.

Có những người thay đổi liên tục nhưng bên trong không đi được bao xa. Nhưng lại có người ở rất lâu trong một lĩnh vực, mà mỗi năm công việc lại khó hơn, sâu hơn và đòi hỏi ở họ nhiều kỹ năng hơn trước. Có lẽ điều quan trọng không phải là một người có làm điều gì mới hay không mà là: công việc đó còn buộc họ trở nên tốt hơn hay không.

Tôi cũng từng đôi lần tự hỏi liệu mình có đang quá an toàn hay không. Nhìn người khác bắt đầu những điều mới, mở ra những hướng đi mới, đôi khi tôi cũng thấy dao động. Không phải vì tôi không yêu công việc mình đang làm. Chỉ là trong mắt nhiều người, tốc độ và sự đổi mới luôn dễ được công nhận là tiến bộ hơn.

Có thể rồi tôi vẫn sẽ chọn những bước đi khác, vẫn sẽ thử những thứ mới, vẫn sẽ chấp nhận thêm rủi ro. Nhưng dù đi tiếp theo hướng nào, tôi cũng không muốn mình đứng yên.Có lẽ với tôi đó mới là tham vọng.