Bóng ma nợ công trỗi dậy?

Thỏa thuận ngừng bắn giữa Mỹ và Iran chỉ mới tạm dập tắt ngọn lửa chiến sự trên bề mặt, nhưng dư chấn từ cú sốc năng lượng đã kích hoạt một cuộc khủng hoảng nợ công tàn khốc, đẩy gần một nửa các nước đang phát triển rơi vào vòng xoáy kiệt quệ tài chính.

Từ cú sốc dầu mỏ đến áp lực trả nợ, hàng chục nền kinh tế thu nhập thấp đang đối mặt nguy cơ suy giảm đầu tư, cắt giảm chi tiêu công và rơi sâu hơn vào khủng hoảng tài chính.

Chiến sự Mỹ - Iran không chỉ làm rung chuyển thị trường năng lượng toàn cầu mà còn đẩy nhiều quốc gia đang phát triển vào một cuộc khủng hoảng khác âm thầm nhưng nguy hiểm hơn: khủng hoảng nợ công.

Theo cựu Thủ tướng Chad Moussa Faki Mahamat, tác động lớn nhất của cuộc xung đột không nằm ở giá dầu hay khí đốt tăng vọt, mà ở việc cú sốc giá cả nhanh chóng biến thành cú sốc vay nợ đối với các nền kinh tế vốn đã mong manh.

Đồng USD mạnh lên, gánh nợ phình to

Nguồn gốc của áp lực hiện nay bắt đầu từ giai đoạn lãi suất thấp kéo dài trong thập niên 2010, khi nhiều quốc gia thu nhập thấp và trung bình vay mạnh bằng đồng USD để phục vụ tăng trưởng.

Tuy nhiên, sau đại dịch Covid-19, bối cảnh đảo chiều. Đồng USD tăng giá cùng mặt bằng lãi suất cao khiến chi phí trả nợ leo thang nhanh chóng.

Đến năm 2023, tổng nợ nước ngoài của các quốc gia đang phát triển đã lên tới 11.400 tỷ USD, tương đương gần toàn bộ giá trị xuất khẩu của nhóm nước này. Chi phí lãi vay tăng 26% chỉ sau hai năm, trong khi 54 quốc gia phải dành ít nhất 10% ngân sách để trả lãi nợ.

Theo ước tính của UNCTAD, khoảng 3,3 tỷ người đang sinh sống tại các quốc gia chi nhiều tiền trả nợ hơn cho y tế hoặc giáo dục. Thực trạng này tiếp tục kéo dài sang năm 2026 mà chưa có dấu hiệu cải thiện rõ rệt.

Giá năng lượng tăng, rủi ro nợ càng lớn

Sau Covid-19, nhiều quốc gia chuyển sang vay bằng nội tệ nhằm giảm rủi ro tỷ giá. Tuy nhiên, lãi suất cao lại trở thành rào cản mới.

Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) hiện xác định 9 quốc gia đã rơi vào khủng hoảng nợ, 23 quốc gia đối mặt rủi ro cao và 28 quốc gia ở mức rủi ro trung bình.

Trong bối cảnh đó, cú sốc năng lượng từ chiến sự Mỹ - Iran tiếp tục làm tăng chi phí nhập khẩu nhiên liệu, kéo theo áp lực tài khóa và chi phí vay vốn. Các quốc gia phụ thuộc vào nhập khẩu năng lượng trở thành nhóm dễ tổn thương nhất.

Không chỉ vậy, sự thay đổi cấu trúc của thị trường nợ toàn cầu cùng áp lực tái cấp vốn trong những năm tới đang khiến nhiều nền kinh tế đứng trước nguy cơ mất cân đối tài chính nghiêm trọng.

Thế giới chạy đua tìm lối thoát

Ông Mahamat cho rằng cộng đồng quốc tế cần phản ứng mạnh mẽ hơn trước nguy cơ khủng hoảng nợ lan rộng.

Ông đề xuất IMF mở rộng các chương trình hỗ trợ khẩn cấp, các ngân hàng phát triển đa phương tăng tốc giải ngân và các chủ nợ đẩy nhanh tiến trình tái cơ cấu nợ.

Song song đó, nhiều sáng kiến mới cũng đang được thúc đẩy như hoán đổi nợ lấy các dự án môi trường, khí hậu, giáo dục và y tế; hay cơ chế tạm hoãn trả nợ khi xảy ra thiên tai hoặc khủng hoảng nghiêm trọng.

Ngân hàng Thế giới, IMF và UNCTAD cũng đang xem xét cải cách các công cụ đánh giá tính bền vững của nợ công nhằm phản ánh tốt hơn những rủi ro mới của nền kinh tế toàn cầu.

Tuy nhiên, theo ông Mahamat, các giải pháp hiện tại vẫn chưa đủ để xử lý cú sốc đang diễn ra. Trong nhiều trường hợp, các quốc gia không vỡ nợ hoàn toàn nhưng buộc phải hy sinh đầu tư phát triển, cắt giảm các chương trình xã hội và chấp nhận tăng trưởng chậm lại trong nhiều năm.

"Trong đại dịch Covid-19, thế giới từng đoàn kết để giúp các quốc gia vượt qua khủng hoảng. Hiện nay, một tinh thần tương tự là điều cần thiết, bởi gánh nặng đang đè lên vai những nền kinh tế ít gây ra khủng hoảng nhất nhưng lại chịu ảnh hưởng nặng nề nhất", ông nhấn mạnh.