Bỏ công chứng đất đai, lợi hay lo?

Giảm chi phí và thời gian giao dịch là điểm cộng lớn cho người dân lẫn doanh nghiệp, nhưng việc thiếu vắng cơ chế kiểm soát ý chí và năng lực hành vi trực tiếp có thể đẩy tỷ lệ tranh chấp bất động sản tăng cao.

Dự thảo sửa đổi Luật Đất đai bãi bỏ yêu cầu công chứng giao dịch, nhưng nhiều chuyên gia lo ngại về tác động đến an toàn pháp lý và bảo vệ quyền tài sản của người dân.

Dự thảo Luật Đất đai sửa đổi đang được trình Quốc hội đề xuất bãi bỏ quy định bắt buộc công chứng hoặc chứng thực đối với các hợp đồng và văn bản thực hiện quyền sử dụng đất. Luật hiện hành yêu cầu công chứng cho các giao dịch cho thuê, chuyển nhượng, tặng cho, góp vốn bằng quyền sử dụng đất, trừ một số trường hợp kinh doanh bất động sản. Định hướng này xuất phát từ kỳ vọng rằng cơ sở dữ liệu quốc gia hoàn thiện sẽ hỗ trợ giảm thủ tục hành chính.

Giám đốc Sở Tư pháp TP.HCM và nhiều đại biểu Quốc hội nhấn mạnh công chứng không chỉ là thủ tục hành chính mà là cơ chế kiểm soát ý chí, xác thực tính tự nguyện và năng lực hành vi của các bên. Công chứng viên đánh giá tính hợp pháp của giao dịch, giúp ngăn ngừa giao dịch giả tạo, nhầm lẫn hoặc bị cưỡng ép. Các chuyên gia cho rằng cơ sở dữ liệu có thể xác thực thông tin tài sản nhưng không thể phản ánh đầy đủ sự tự nguyện của các bên trong giao dịch.

Thị trường bất động sản là lĩnh vực chịu tác động sâu nhất, đặc biệt là các doanh nghiệp kinh doanh bất động sản, tổ chức hành nghề công chứng và dịch vụ pháp lý. Ngành ngân hàng cũng bị ảnh hưởng do giao dịch thế chấp bất động sản là phần quan trọng hoạt động tín dụng. Các cơ quan quản lý đất đai cần chuẩn bị cơ sở dữ liệu hoàn thiện hơn để hỗ trợ kiểm soát giao dịch.

Thay vì bãi bỏ công chứng đồng loạt, các chuyên gia đề xuất cơ chế linh hoạt: có thể giảm công chứng cho các giao dịch rủi ro thấp, dễ xác minh, nhưng những giao dịch định đoạt quan trọng như chuyển nhượng, tặng cho, góp vốn, thế chấp hoặc phân chia thừa kế cần tiếp tục được kiểm soát chặt chẽ. Một hướng khác là số hóa công chứng, kết nối các tổ chức hành nghề với cơ sở dữ liệu đất đai, dân cư và thuế để vừa nâng cao hiệu quả vừa đảm bảo an toàn pháp lý.