Bẫy gia công và nghịch lý 80%

Khu vực FDI đang đóng góp khoảng 80% kim ngạch xuất khẩu, nhưng giá trị gia tăng nội địa của Việt Nam chỉ khoảng 39%, cho thấy khoảng cách đáng kể giữa quy mô xuất khẩu và phần giá trị doanh nghiệp trong nước nắm giữ.

Khi lợi thế lao động giá rẻ dần thu hẹp, năng suất, công nghệ và khả năng tham gia chuỗi cung ứng sẽ trở thành yếu tố quyết định sức cạnh tranh của doanh nghiệp Việt.

Việt Nam đang hưởng lợi rõ nét từ làn sóng dịch chuyển sản xuất toàn cầu theo chiến lược China Plus One và Plus Two. Dòng vốn FDI đăng ký được chuyên gia ước tính bình quân 35-38 tỷ USD mỗi năm, đưa Việt Nam trở thành một cứ điểm sản xuất quan trọng trong chuỗi cung ứng khu vực. Tuy nhiên, quy mô xuất khẩu chưa đồng nghĩa với việc doanh nghiệp trong nước chiếm được phần giá trị tương xứng.

Theo chuyên gia Trần Quốc Hùng, khu vực FDI hiện chiếm khoảng 80% tổng kim ngạch xuất khẩu, trong khi chỉ số giá trị gia tăng nội địa (DVA) của Việt Nam khoảng 39%, thấp hơn mức 40-60% tại nhiều nền kinh tế mới nổi. Một tập đoàn công nghệ lớn có thể đầu tư quy mô rất lớn nhưng doanh nghiệp nội địa mới chủ yếu tham gia ở các khâu như bao bì, đóng gói; linh kiện cốt lõi và bán thành phẩm công nghệ cao vẫn nhập khẩu từ bên ngoài.

Khoảng trống này tác động trực tiếp tới doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ. Nếu không nâng được chất lượng, tiêu chuẩn, khả năng giao hàng, truy xuất nguồn gốc và năng lực công nghệ, doanh nghiệp Việt khó chuyển từ nhà cung cấp cấp thấp lên các mắt xích có giá trị cao hơn. Ngược lại, nếu nâng được năng lực, sự mở rộng của các tập đoàn FDI có thể tạo thêm thị trường cho nhóm doanh nghiệp cung ứng linh kiện, vật liệu, logistics và dịch vụ công nghiệp.

Bài toán còn nằm ở năng suất. Tỷ lệ lao động có bằng cấp, chứng chỉ hiện khoảng 21%, trong khi mục tiêu được nêu ở mức 35-40%. Chuyên gia cho rằng để hướng tới tốc độ tăng trưởng GDP 8,5% vào năm 2030 hoặc cao hơn, năng suất lao động cần tăng khoảng 8,5-9% mỗi năm, cao hơn đáng kể mức đóng góp khoảng 5,6% trong giai đoạn 2016-2023.

AI và tự động hóa vì vậy đang chuyển từ câu chuyện công nghệ sang bài toán chi phí và năng lực cạnh tranh. Theo bà Phạm Thị Mỹ Lệ, AI có thể giúp năng suất tăng 1,5-2 lần tùy công đoạn. Trong khi đó, tốc độ tăng dân số chỉ khoảng 0,6% mỗi năm khiến mô hình dựa nhiều vào lao động giá rẻ ngày càng khó duy trì.