#Hàng hóa

24HMONEY đã kiểm duyệt

Bài toán thép toàn cầu: Trả giá cho sạch hay mua rẻ sự bẩn?

Ngành thép thế giới đang đối mặt với bài toán sinh tử: chấp nhận đội chi phí để đi theo con đường “xanh” đầy tốn kém, hay tiếp tục lệ thuộc vào thứ thép bẩn, rẻ nhưng ngốn môi trường. Khi lý tưởng khí hậu đụng độ với thực dụng thị trường, cả chuỗi cung ứng toàn cầu bị đặt lên bàn cân.

Tại nhà máy Tata Steel ở IJmuiden (Hà Lan), những vạc thép đỏ rực được rót vào khuôn, tạo ra các tấm thép hoàn hảo đến từng milimet. Nhưng đây không phải là sản phẩm đại trà. Mỗi đơn hàng là một tác phẩm "may đo" tinh xảo: từ vỏ pin siêu kín không một kẽ hở, bộ phận giảm chấn ô tô có khả năng hấp thụ va đập tối ưu, đến lon thực phẩm đảm bảo an toàn tuyệt đối suốt nhiều năm. Những sản phẩm thép cao cấp như vậy chỉ một số ít doanh nghiệp trên thế giới đủ năng lực sản xuất.

Tuy nhiên, ngay cả những nhà sản xuất ưu tú nhất cũng không thoát khỏi vòng xoáy khủng hoảng đang nhấn chìm toàn ngành. Thế giới đang tạo ra nhiều thép hơn mức có thể tiêu thụ.

Khủng hoảng thừa và nghịch lý an ninh quốc gia Bức tranh toàn ngành thép đang bị phủ bóng bởi cơn khủng hoảng thừa nghiêm trọng. Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), lượng thép dư thừa toàn cầu có thể đạt 721 triệu tấn vào năm 2027. Về lý thuyết, giải pháp là cắt giảm sản lượng. Nhưng trong thực tế, logic kinh tế này không thể áp dụng với thép – loại vật liệu không đơn thuần là hàng hóa, mà là trụ cột của sức mạnh công nghiệp và an ninh quốc phòng.

Từ tòa nhà chọc trời đến xe tăng, từ hệ thống đường sắt đến máy bay chiến đấu – tất cả đều cần thép. Đó là lý do các chính phủ không dám buông tay. Bộ trưởng Kinh doanh và Thương mại Anh Jonathan Reynolds từng khẳng định: “Thép là nền tảng của sức mạnh công nghiệp và an ninh quốc gia”. Câu nói ấy đã nhanh chóng biến thành hành động: Anh quốc thông qua luật khẩn cấp giành quyền kiểm soát các lò cao cuối cùng tại British Steel và bơm 500 triệu bảng cứu Tata Steel tại Port Talbot.

Khi niềm tin vào lá chắn NATO phai nhạt, châu Âu càng coi trọng khả năng tự chủ công nghiệp. Nhưng chính điều đó khiến khủng hoảng thừa trở thành một nghịch lý nghiệt ngã: mọi quốc gia đều hiểu đang dư thừa, nhưng chẳng ai chịu dừng lại.

Làn sóng thép giá rẻ từ Trung Quốc và thế kẹp toàn cầu Nếu các nước phương Tây đang mắc kẹt trong thế tiến thoái lưỡng nan, thì Trung Quốc đã tung ra một "cơn lũ thép" làm đảo lộn trật tự toàn cầu. Với trợ cấp nhà nước và tiêu chuẩn môi trường lỏng lẻo, thép Trung Quốc có chi phí thấp hơn đáng kể. Khi kinh tế nội địa suy yếu, Bắc Kinh mở toang "cửa xả lũ" ra thế giới, đẩy lượng thép khổng lồ ra quốc tế với mức giá không thể cạnh tranh nổi.

Hậu quả là giá thép toàn cầu lao dốc. Có thời điểm, giá mỗi kg thép còn thấp hơn... nước đóng chai. Ngành thép châu Âu chao đảo: 18.000 việc làm mất đi, 9 triệu tấn công suất bị xóa sổ, sản lượng Đức giảm gần 12%. Những tên tuổi như ArcelorMittal, ThyssenKrupp buộc phải cắt giảm công suất và nhân sự.

Trong khi đó, Mỹ – dưới thời Donald Trump – lại dựng nên hàng rào thuế 50% với thép nhập khẩu, tạo ra một "pháo đài bảo hộ" khiến phần còn lại của thế giới phải đổ thép sang châu Âu. Ngành thép EU bị kẹp chặt giữa thép giá rẻ từ Đông Á và bức tường thuế từ phía Tây.

Hai lối rẽ: Mỹ xanh thực dụng – châu Âu mắc kẹt trong giấc mơ Trái ngược với châu Âu, Mỹ đã khôn ngoan đi trước trong chiến lược "xanh hóa". Từ những năm 1980, ngành thép Mỹ chuyển dần sang công nghệ EAF dùng thép phế liệu – ít phát thải, linh hoạt và hiệu quả. Nhờ đó, thép Mỹ hiện có lượng CO2 thấp hơn 75–320% so với trung bình toàn cầu.

Quan trọng hơn, Mỹ bảo vệ thành quả này bằng chính sách thuế mạnh tay. Sự kết hợp giữa đổi mới công nghệ và hàng rào thương mại giúp họ giữ vững sân nhà, thu hút đầu tư, và duy trì mức tăng trưởng ổn định – ngược dòng với đà suy thoái toàn cầu.

Trong khi đó, EU đổ cược vào thép xanh bằng hydro và điện tái tạo – công nghệ tương lai nhưng chi phí quá đắt đỏ. Dù được chính phủ hứa hẹn hỗ trợ, các dự án vẫn lần lượt bị hoãn hoặc hủy. Ngay cả những "gã khổng lồ" như ArcelorMittal cũng phải lùi bước.

Tata Steel: Biểu tượng kiêu hãnh hay di sản đang rỉ sét? Trở lại Tata Steel ở IJmuiden, hình ảnh một pháo đài thép tinh hoa giờ đây đang bị vây hãm từ mọi phía: áp lực sa thải 1.600 người, kiện tụng môi trường, kế hoạch xanh hóa tốn kém, và mối đe dọa từ thuế Mỹ khiến doanh thu từ thị trường sống còn có thể bốc hơi.

Số phận của Tata Steel không chỉ là chuyện riêng của một nhà máy. Đó là câu hỏi lớn cho toàn ngành thép: liệu có thể vừa xanh, vừa sống sót trong thế giới bị phân mảnh bởi chủ nghĩa bảo hộ, khủng hoảng thừa và địa chính trị bất định? Nếu không tìm được lối đi thực dụng và hiệu quả, những nhà máy thép từng là biểu tượng công nghiệp có thể trở thành di tích gỉ sét trong bảo tàng của một kỷ nguyên đã qua.