Bài toán chuyển giao thế hệ tại doanh nghiệp niêm yết

Thị trường chứng khoán Việt Nam đang bước vào giai đoạn then chốt khi thế hệ sáng lập đầu tiên phần lớn đã bước sang tuổi 60–70.

Sự chuyển dịch quyền lực từ những người đặt nền móng sang thế hệ kế cận (F1) không còn là câu chuyện nội bộ của mỗi gia đình, mà trở thành bài toán chiến lược quyết định sự sống còn và năng lực quản trị của các doanh nghiệp quy mô lớn. Thực tế cho thấy, các thương vụ chuyển giao này diễn ra dưới nhiều gam màu đối lập, phản ánh rõ nét mức độ chuẩn bị, cấu trúc tài chính và tính ổn định nội tại của từng hệ thống.

Bài toán chuyển giao thế hệ tại doanh nghiệp niêm yết

Điển hình cho một lộ trình chuyển giao bài bản và êm đẹp là trường hợp của Công ty Cổ phần Cơ điện lạnh (REE). Quyết định bổ nhiệm ông Nguyễn Ngọc Thái Bình vào ghế Tổng giám đốc và việc cựu Chủ tịch Nguyễn Thị Mai Thanh rút khỏi Hội đồng quản trị để chuyển sang điều hành Ủy ban Chiến lược được đánh giá là bước đi có sự chuẩn bị kỹ lưỡng suốt 18 năm. REE thực hiện chuyển giao khi sở hữu một nền tảng tài chính vững mạnh mà nhiều doanh nghiệp mơ ước, với tổng tài sản đạt 40.700 tỷ đồng, thặng dư vốn cùng lợi nhuận chưa phân phối dồi dào, giúp giảm thiểu tối đa rủi ro biến động thượng tầng. Sự rút lui của nhà sáng lập tại REE phản ánh xu hướng tất yếu của các tập đoàn đa ngành khi quy mô mở rộng, buộc phải tách bạch quyền lực để tiệm cận các chuẩn mực quản trị hiện đại và duy trì niềm tin với khối cổ đông ngoại.

Ngược lại, Xây dựng Hòa Bình (HBC) lại là minh chứng rõ nét cho thấy sự phức tạp của bài toán quyền lực khi kế hoạch dọn đường cho thế hệ F1 của Chủ tịch Lê Viết Hải bị đổ vỡ do xung đột nội bộ. Biến cố "quay xe" phút chót vào cuối năm 2022 khiến chiếc ghế Tổng giám đốc tại đây bị bỏ trống suốt hơn 3 năm qua, để lại bài học sâu sắc rằng chuyển giao không thuần túy là việc trao lại vị trí, mà phụ thuộc lớn vào sự đồng thuận của các cổ đông và khả năng kiểm soát hệ thống. Ở một khía cạnh khác, sự trở lại của các thế hệ kế cận đôi khi lại diễn ra trong bối cảnh khủng hoảng bất ngờ thay vì một lộ trình lý tưởng. Tại Quốc Cường Gia Lai (QCG), ông Nguyễn Quốc Cường buộc phải gánh vác vai trò điều hành sau biến cố pháp lý của nhà sáng lập, đối mặt với vòng xoáy nợ nần và các vụ kiện tụng kéo dài. Trong khi đó, tại Novaland (NVL), tân Chủ tịch Bùi Cao Nhật Quân cũng vừa tiếp quản "ghế nóng" từ cha mình ngay giữa giai đoạn tập đoàn đang dốc toàn lực tái cấu trúc khối nợ vay tài chính khổng lồ hơn 68.900 tỷ đồng.

Nhìn nhận về xu hướng này, giới chuyên gia tài chính khẳng định cấu trúc quản trị mới là yếu tố cốt lõi quyết định sự trường tồn của doanh nghiệp ở thế hệ thứ hai. Một nhà sáng lập có thể đưa doanh nghiệp bứt phá bằng uy tín cá nhân và quyền lực tập trung, nhưng để vận hành một hệ thống nhiều tỷ USD đi qua các chu kỳ kinh tế, doanh nghiệp bắt buộc phải xây dựng được mô hình quản trị minh bạch, giảm dần tính đại gia đình. Những trường hợp âm thầm hơn như Công ty Cổ phần Đầu tư Thương mại TNG, sau khi chỉnh sửa các vi phạm về nhân sự liên quan đến yếu tố gia đình, cũng đã hoàn tất việc chuyển giao quyền lực cho thế hệ trẻ một cách順 lợi. Rõ ràng, làn sóng chuyển giao thế hệ đang đặt ra thách thức mang tính lịch sử cho các doanh nghiệp Việt Nam trong việc tìm kiếm điểm cân bằng giữa kế thừa giá trị cốt lõi và đổi mới tư duy quản trị.