30-40 loại giấy tờ “đè” chi phí nông sản

Một container rau quả xuất khẩu hiện phải gánh từ 30-40 loại chứng từ chồng chéo cùng chi phí logistics chiếm tới 16,8% – 20% GDP. Trước điểm nghẽn làm suy giảm sức cạnh tranh quốc tế, giới chuyên gia VLA và VASEP đề xuất giải pháp số hóa dữ liệu liên thông cùng mô hình chuỗi lạnh khép kín để tối ưu biên lợi nhuận cho ngành nông - thủy sản.

Việc ứng dụng kiến trúc dữ liệu 5 lớp (định danh số, hộ chiếu số, AI) và ký kết hợp tác logistics dài hạn không chỉ giúp cắt giảm chi phí thủ tục mà còn ngăn chặn rủi ro đứt gãy chất lượng. Đây được xem là mắt xích chiến lược để các doanh nghiệp niêm yết bứt phá biên lợi nhuận trong giai đoạn 2026-2030.

30-40 loại giấy tờ “đè” chi phí nông sản

Một container nông sản, điển hình là rau quả xuất khẩu, có thể đi kèm khoảng 30-40 loại chứng từ từ nhiều chủ thể khác nhau: vùng trồng, cơ sở đóng gói, kiểm dịch, hải quan, logistics, ngân hàng và nhà nhập khẩu. Tuy nhiên, đằng sau số lượng chứng từ lớn là một điểm nghẽn: dữ liệu giữa các khâu chưa liên thông. Khi các hệ thống không kết nối, cùng một thông tin phải nhập lại nhiều lần qua những vòng kiểm tra chồng chéo, làm tăng thời gian, chi phí và rủi ro, nhất là với nông sản tươi.

Để giải quyết vấn đề này, các chuyên gia logistics đề xuất xây dựng kiến trúc dữ liệu gồm năm lớp: định danh số, bằng chứng số, hộ chiếu số, trí tuệ nhân tạo (AI) tin cậy và thương mại xanh. Vùng trồng, nông hộ và cơ sở đóng gói được gắn định danh. Các hoạt động canh tác, kiểm dịch và vận chuyển được ghi nhận thành bằng chứng số, rồi liên kết với từng lô hàng thành một hồ sơ dữ liệu thống nhất. Hộ chiếu số có thể tích hợp tọa độ vùng trồng, lịch sử canh tác, kết quả kiểm dịch, dữ liệu nhiệt độ container lạnh, phát thải sản xuất và các tiêu chí môi trường, xã hội, quản trị.

Chuyển đổi số chuỗi rau quả không thể chỉ dừng ở mã QR hay một phần mềm riêng lẻ. Hệ thống phải bảo đảm chuẩn dữ liệu, khả năng liên thông, trách nhiệm cập nhật, quyền truy cập, bảo mật và giá trị pháp lý của bằng chứng số. Tuy nhiên, mục tiêu này nên được triển khai từng bước thay vì dàn trải. Thí điểm theo từng sản phẩm, vùng trồng, tuyến vận chuyển và thị trường đích giúp nhận diện rõ dữ liệu cần thiết, khâu phát sinh chi phí và phần việc có thể số hóa. Cách làm này cũng giúp doanh nghiệp giảm rủi ro đầu tư và tránh tình trạng mỗi đơn vị xây dựng một hệ thống riêng.

Với nông sản tươi, giảm chi phí không chỉ là xử lý giấy tờ nhanh hơn. Mỗi giờ chờ đợi có thể làm tăng chi phí bảo quản, vận chuyển và rủi ro giảm chất lượng. Chi phí logistics của Việt Nam ước tính ở mức 16,8-20% GDP, cao hơn mức trung bình khu vực và thế giới. Với nông sản tươi, doanh nghiệp còn phải tính thêm chi phí thời gian, kiểm soát nhiệt độ và rủi ro hư hỏng. Chỉ cần chờ đợi quá lâu hoặc đứt gãy chuỗi lạnh, chất lượng và giá trị thương mại sản phẩm có thể giảm đáng kể.

Tối ưu logistics rau quả tươi cần dựa trên ba yếu tố: chủ động kế hoạch sớm, kiểm soát chuỗi lạnh bằng công nghệ và tối ưu tổng chi phí thay vì chỉ so sánh giá cước. Logistics cần tham gia ngay từ khâu lập kế hoạch xuất khẩu, thay vì chờ đến khi hàng hóa sẵn sàng. Hợp tác dài hạn giữa doanh nghiệp nông sản và logistics cho phép các bên minh bạch về sản lượng, lịch xuất hàng và tiêu chuẩn chất lượng. Khi biết trước những thông tin này, doanh nghiệp logistics có cơ sở đầu tư kho lạnh, container lạnh và phương tiện chuyên dụng, trong khi doanh nghiệp nông sản cũng có thể chủ động hơn về năng lực vận chuyển và chi phí.

Từ góc độ chính sách, các hiệp hội ngành đề xuất nghiên cứu xây dựng chương trình giảm chi phí logistics đối với nông, lâm, thủy sản, ưu tiên các mặt hàng xuất khẩu chủ lực. Cần rà soát, minh bạch và kiểm soát các khoản phí, phụ phí trong chuỗi logistics và vận tải biển. Phát triển đội tàu container và container lạnh của Việt Nam cũng giúp nâng năng lực vận chuyển hàng xuất khẩu, giảm phụ thuộc vào hãng tàu nước ngoài. Đầu tư kho lạnh và trung tâm logistics tại những vùng sản xuất lớn, kết nối tốt với cảng biển, cảng cá và trung tâm chế biến, cũng là hướng đi cần thiết.