Trong các cuộc thảo luận về Eo biển Đài Loan, hầu hết chuyên gia đều tập trung vào hai kịch bản quen thuộc. Thứ nhất là "chiến tranh do lựa chọn" - Trung Quốc cân nhắc kỹ lưỡng rồi quyết định dùng vũ lực chiếm Đài Loan với cái giá tối thiểu. Thứ hai là "chiến tranh bắt buộc" - Bắc Kinh buộc phải hành động khi Đài Loan vượt qua ranh giới đỏ chính trị, chẳng hạn tuyên bố độc lập chính thức. Nhưng kịch bản nguy hiểm nhất lại là thứ ít được nhắc đến: chiến tranh bùng nổ do tai nạn và tính toán sai lầm.

Một máy bay chiến đấu J-11 bay quá gần không phận Đài Loan trong điều kiện thời tiết xấu. Sau nhiều lần cảnh báo qua radio không được đáp lại, hệ thống phòng không Đài Loan cho rằng đây là dấu hiệu tấn công và bắn hạ máy bay. Phi công Trung Quốc thiệt mạng. Bắc Kinh, dưới áp lực dư luận trong nước và không muốn tỏ ra yếu thế trước "phong trào ly khai", ra lệnh trả đũa bằng cách tiêu diệt khẩu đội phòng không đó. Hàng chục quân nhân Đài Loan thiệt mạng. Washington, không phân biệt được đây là tai nạn hay bước đầu của cuộc tấn công toàn diện, bắt đầu điều động các tàu chiến vào khu vực. Trung Quốc, lo ngại về ý định của Mỹ, buộc phải tăng cường huy động lực lượng của mình. Trong vòng 24 giờ, một sự cố nhỏ đã trở thành khủng hoảng khu vực với tiềm năng leo thang thành chiến tranh toàn diện.

Thế chiến I bùng nổ sau vụ ám sát Đại công Franz Ferdinand - một hành động của cá nhân cuồng tín mà không có sự chỉ đạo từ chính phủ nào. Chỉ trong vòng một tháng, chuỗi phản ứng từ yêu sách trả đũa của Áo-Hung đối với Serbia đã kéo theo Nga, Đức, Pháp và Anh, nhấn chìm toàn thế giới trong chiến tranh với 17 triệu người thiệt mạng.

Cách mạng Mỹ bắt đầu bằng "tiếng súng vang vọng khắp thế giới" tại Concord, Massachusetts - một phát súng tình cờ của người lính Anh chống lệnh chỉ huy.

Ngay cả Chiến tranh Nha phiến lần thứ hai năm 1856 cũng khởi phát từ việc quan chức Trung Quốc lên tàu Anh bắt giữ thủy thủ đoàn, dẫn đến đòn giáng vào triều đại nhà Thanh và mở đầu "thế kỷ ô nhục" của Trung Quốc.

Đầu tiên là sự tiếp xúc thường xuyên giữa các lực lượng quân sự đối địch. Tháng 1 năm nay, máy bay Trung Quốc đã vượt đường trung tuyến của Eo biển 248 lần, tăng gấp ba rưỡi so với cùng kỳ năm 2024. Máy bay chiến đấu Trung Quốc từng bay cách trung tâm Đài Bắc chỉ 65 km, tức khoảng năm phút bay. Trong cuộc tập trận "Hải Hiệp Lôi Đình" tháng 4, tàu hải quân Trung Quốc lần đầu tiên xâm nhập vùng tiếp giáp lãnh hải 24 hải lý của Đài Loan. Càng tiếp xúc nhiều, khả năng va chạm càng cao - đây là quy luật đơn giản nhưng có sức tàn phá khủng khiếp.

Yếu tố thứ hai là động lực chính trị nội bộ khiến việc hạ nhiệt trở nên gần như bất khả thi. Không một lãnh đạo Trung Quốc nào muốn gánh tiếng "yếu đuối" trước những gì Đảng Cộng sản từ lâu đã định nghĩa là "phong trào ly khai bất hảo". Dân tộc chủ nghĩa Trung Quốc đã được nuôi dưỡng suốt nhiều thập kỷ qua việc giáo dục rằng Đài Loan là "lãnh thổ thiêng liêng không thể chia cắt" và Đảng sẽ bảo vệ lợi ích cốt lõi của dân tộc bằng mọi giá. Ở phía bên kia, các nhà lãnh đạo Đài Loan cũng không thể dễ dàng nhượng bộ trước áp lực từ Bắc Kinh khi một phần tư dân số hòn đảo ủng hộ độc lập ngay bây giờ hoặc trong tương lai. Bất kỳ động thái nào được coi là "mềm mỏng" đều có thể kích hoạt các cuộc biểu tình lớn và thúc đẩy phe độc lập đưa ra chương trình nghị sự mạnh mẽ hơn, khiến Bắc Kinh lo ngại về "đường dốc trượt" hướng tới độc lập de facto.

Yếu tố thứ ba là vai trò của Mỹ - một "đồng minh không chính thức" nhưng chịu áp lực can thiệp rất lớn từ chính trường trong nước. Washington đối mặt với tình thế tiến thoái lưỡng nan: không can thiệp sẽ làm suy yếu uy tín với các đồng minh châu Á như Nhật Bản và Philippines, nhưng can thiệp lại có thể biến một tai nạn nhỏ thành chiến tranh lớn. Cả Đảng Cộng hòa và Dân chủ đều có xu hướng ủng hộ mạnh việc bảo vệ Đài Loan, khiến bất kỳ Tổng thống nào cũng khó có thể "ngồi yên" khi khủng hoảng nổ ra. Nguy hiểm hơn nữa là Washington có thể không phân biệt được một sự cố ngẫu nhiên với hành động khiêu khích có chủ đích, dẫn đến việc huy động quân quá sớm và buộc Trung Quốc phải đáp trả để tránh bị coi là yếu thế.

Những sự cố gần đây đã minh chứng rõ ràng cho nguy cơ này. Năm 2001, va chạm giữa máy bay chiến đấu J-8 của Hải quân Trung Quốc và máy bay trinh sát EP-3 của Mỹ ở Biển Đông đã dẫn đến cái chết của phi công Trung Quốc và việc giam giữ phi hành đoàn Mỹ suốt mười ngày. Bắc Kinh không thể dễ dàng nhượng bộ trước làn sóng phẫn nộ trong nước và chỉ thả người khi Washington đưa ra lời "lấy làm tiếc" chính thức.

Tháng 10/2023, một máy bay chiến đấu J-11 đã bay cách máy bay ném bom B-52 của Mỹ chỉ ba mét trong đêm tối và điều kiện tầm nhìn hạn chế. Tháng 6/2024, thủy thủ Trung Quốc lên tàu hải quân Philippines, phá hủy thiết bị và làm thương một lính thủy đánh bộ.

Đặc biệt nghiêm trọng là cuộc giao tranh tại Thung lũng Galwan năm 2020 giữa quân đội Trung Quốc và Ấn Độ, khiến 20 binh sĩ Ấn Độ và hơn 40 binh sĩ Trung Quốc thiệt mạng. May mắn là không sự cố nào dẫn đến chiến tranh, nhưng với địa lý và chính trị đặc thù của Eo biển Đài Loan, lần sau có thể không còn may mắn.

Quản lý nguy cơ chiến tranh ngẫu nhiên đòi hỏi một cách tiếp cận khác biệt so với răn đe các cuộc chiến do lựa chọn hay bắt buộc. Thay vì tập trung vào tăng cường sức mạnh quân sự hoặc ngăn chặn Đài Loan tuyên bố độc lập, các bên cần đầu tư vào crisis management và thiết lập các cơ chế ngăn chặn leo thang.

Trung Quốc cần kiềm chế các hành động quân sự mạo hiểm và truyền đạt thông điệp rõ ràng cho lực lượng của mình rằng không dung thứ cho "hành vi phô trương không đúng mực" của các quân nhân cá nhân.

Đài Loan cần thận trọng với các quy tắc giao chiến và không nên coi mọi tình huống suýt va chạm đều là cố ý.

Quan trọng nhất, cả hai bên cần thiết lập kênh liên lạc bí mật thông qua các viện nghiên cứu hoặc tổ chức dân sự để có thể nhanh chóng làm rõ tình hình khi khủng hoảng nổ ra, giống như các cuộc tiếp xúc không chính thức giữa Mỹ và Liên Xô đã giúp ngăn chặn thảm họa trong Khủng hoảng Tên lửa Cuba.

Đối với Mỹ, việc duy trì "mơ hồ chiến lược" trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Một cam kết rõ ràng về hỗ trợ quân sự ngay lập tức sẽ buộc Washington phải phản ứng với mọi sự cố mà không có thời gian đánh giá xem đó là tai nạn hay hành động có chủ đích. Việc Tổng thống Trump từ chối đưa ra những đảm bảo cụ thể cho Đài Loan, dù có thể gây tranh cãi, lại là động thái đúng đắn giúp giữ linh hoạt trong xử lý khủng hoảng.

Share

Với Việt Nam và các nước trong khu vực, nguy cơ chiến tranh ngẫu nhiên ở Eo biển Đài Loan mang đến cả thách thức và cơ hội. Về mặt thách thức, một cuộc xung đột bùng nổ đột ngột sẽ gây gián đoạn nghiêm trọng chuỗi cung ứng toàn cầu, đặc biệt trong ngành công nghệ, và có thể kích hoạt các tranh chấp khác ở Biển Đông. Tuy nhiên, đây cũng là cơ hội để các nước thực hành "ngoại giao tre" phát huy vai trò trung gian. Việt Nam, với quan hệ tốt với cả ba bên mà không bị gắn mác thiên vị, có thể trở thành kênh liên lạc không chính thức quan trọng.

Cuối cùng, nguy cơ lớn nhất ở Eo biển Đài Loan không đến từ những nhà chiến lược lạnh lùng ngồi trong phòng họp mà từ những phi công nóng tính, những sỹ quan muốn "thể hiện", những chính trị gia sợ mất mặt trước dư luận.

Một cuộc điện thoại kịp thời có thể quan trọng hơn một trung đoàn tên lửa, một kênh liên lạc thông suốt có thể quyết định hơn một hạm đội tàu chiến. Chiến tranh ngẫu nhiên không thể loại bỏ hoàn toàn, nhưng có thể quản lý được nếu các bên có đủ khôn ngoan và chuẩn bị. Câu hỏi không phải là liệu chiến tranh có xảy ra không, mà là khi tai nạn xảy ra, liệu chúng ta có đủ khôn ngoan để không biến nó thành thảm họa toàn cầu hay không.