Vì sao Mỹ chưa thể khuất phục Iran bằng bom đạn?

Chiến dịch không kích tổng lực của Mỹ và Israel vào Iran đang bước sang tuần thứ hai với những diễn biến đầy nghịch lý. Dù làm rung chuyển Tehran bằng ưu thế không quân tuyệt đối, Washington bắt đầu lộ rõ những giới hạn sinh tồn trên bàn cờ địa chính trị: Bom đạn có thể phá hủy mục tiêu, nhưng không thể thay đổi một chế độ.

“Ưu thế trên không là điều kiện cần, nhưng chưa bao giờ là điều kiện đủ để chiến thắng”.

Nhận định nổi tiếng của Đại tá Phillip S. Meilinger – một trong những nhà lý luận hàng đầu về sức mạnh không quân – dường như đang được nhắc lại khi chiến sự tại Iran bước sang tuần thứ hai.

Cuối tháng 2, Mỹ và Israel triển khai chiến dịch không kích quy mô lớn nhằm phá hủy năng lực tên lửa và hải quân của Iran, đồng thời hạn chế chương trình hạt nhân của nước này. Khi công bố chiến dịch, Tổng thống Mỹ Donald Trump thậm chí kêu gọi người dân Iran “giành lại chính quyền mà họ mong muốn”.

Mỹ triển khai bộ binh và sa lầy trong cuộc chiến tại Iraq suốt hơn 20 năm.

Tuy nhiên, diễn biến sau đó cho thấy kỳ vọng ban đầu đang dần được điều chỉnh. Từ tuyên bố cứng rắn về việc không chấp nhận lãnh tụ mới tại Tehran, Washington sau đó chuyển sang lập trường mềm hơn, thừa nhận Iran vẫn có thể duy trì lãnh đạo tôn giáo – miễn là không đe dọa lợi ích của Mỹ.

Bài học quen thuộc của chiến tranh

Trong chiến tranh hiện đại, không quân mang lại nhiều lợi thế: tốc độ cao, tầm đánh rộng và khả năng gây sức ép nhanh chóng mà không cần đưa lực lượng bộ binh vào chiến trường.

Tuy nhiên, hạn chế lớn nhất của chiến tranh trên không là không thể kiểm soát và giữ lãnh thổ – yếu tố then chốt để thay đổi cán cân quyền lực chính trị.

Lịch sử cho thấy hiếm có cuộc chiến nào được quyết định hoàn toàn trên bầu trời.

Ngay cả chiến dịch ném bom của NATO tại Kosovo năm 1999 – thường được xem là ví dụ điển hình của chiến tranh không quân – cũng phải kéo dài nhiều tháng và dựa vào lực lượng nổi dậy địa phương.

Các chiến dịch quân sự gần đây của Israel tại Lebanon hay cuộc chiến chống lực lượng Houthi ở Yemen cũng cho thấy một thực tế tương tự: ưu thế trên không có thể gây thiệt hại lớn, nhưng khó tạo ra chiến thắng quyết định nếu thiếu lực lượng mặt đất.

Nỗi lo sa lầy

Chính vì vậy, chiến dịch tại Iran đang đặt Washington vào một thế lưỡng nan quen thuộc.

Một lựa chọn là leo thang chiến tranh: tăng cường không kích, vô hiệu hóa hoàn toàn năng lực tên lửa của Iran và thậm chí triển khai bộ binh.

Nhưng con đường này tiềm ẩn nguy cơ kéo Mỹ vào một cuộc xung đột kéo dài nhiều năm, giống như vùng cấm bay tại Iraq trong thập niên 1990 – tiền đề dẫn tới cuộc chiến năm 2003.

Trong khi đó, ký ức về hai cuộc chiến tại Iraq và Afghanistan vẫn còn ám ảnh chính trường Mỹ. Cả hai chiến dịch đều tiêu tốn hàng nghìn tỷ USD và kéo dài suốt nhiều thập kỷ trước khi Washington rút quân.

Theo một số nhà phân tích, chính yếu tố chính trị trong nước – đặc biệt là cam kết tránh các cuộc chiến dài hơi – khiến khả năng Mỹ triển khai lực lượng bộ binh quy mô lớn tại Iran trở nên rất thấp.

Ông Trump tuyên bố chiến tranh Iran có thể sẽ nhanh chóng kết thúc tại cuộc họp báo ở Florida (Mỹ) ngày 9/3. 

Mục tiêu ngày càng thực dụng

Trong các phát biểu gần đây, ông Trump bắt đầu thay đổi giọng điệu.

Tại cuộc họp báo ngày 9/3 ở Florida, Tổng thống Mỹ cho biết chiến dịch quân sự tại Iran có thể kết thúc “rất sớm”, đồng thời khẳng định Washington đang tiến gần tới việc hoàn thành các mục tiêu quân sự.

Các mục tiêu này cũng được điều chỉnh theo hướng thực dụng hơn: phá hủy chương trình tên lửa, ngăn Iran phát triển vũ khí hạt nhân và làm suy yếu năng lực quân sự của Tehran, thay vì trực tiếp thúc đẩy thay đổi chính quyền.

Trong khi đó, sau cái chết của Ali Khamenei, Iran đã nhanh chóng bổ nhiệm Mojtaba Khamenei làm lãnh tụ tối cao mới. Động thái này cho thấy hệ thống quyền lực tại Tehran vẫn duy trì được sự liên tục ngay cả trong bối cảnh chiến tranh.

Điều đó khiến mục tiêu ban đầu của Washington – nếu có – trở nên khó đạt hơn nhiều.

Thế tiến thoái lưỡng nan của Washington

Khi chiến sự bước sang tuần thứ hai, Mỹ đang đứng trước hai lựa chọn không dễ dàng.

Leo thang chiến tranh có thể giúp gây thêm áp lực lên Iran, nhưng đi kèm nguy cơ sa lầy trong một cuộc xung đột kéo dài.

Ngược lại, tuyên bố hoàn thành nhiệm vụ và rút lui có thể giúp Washington tránh được chi phí quân sự lớn, nhưng lại đối mặt với chỉ trích rằng chiến dịch kết thúc khi mục tiêu chưa trọn vẹn.

Nói cách khác, chiến trường Iran đang buộc Nhà Trắng phải lựa chọn giữa một chiến thắng chưa trọn vẹn và một cuộc chiến có thể kéo dài nhiều năm.