Trung Quốc và tham vọng năng lượng toàn cầu

Từ sản xuất điện đến công nghệ lưu trữ, Trung Quốc chiếm tỷ trọng lớn trong nhiều mắt xích của chuỗi cung ứng năng lượng sạch, khiến các nền kinh tế khác phải tăng tốc đa dạng hóa nguồn cung.

Cuộc khủng hoảng năng lượng liên quan tới căng thẳng tại Trung Đông đang cho thấy một thay đổi đáng chú ý: quyền lực năng lượng không còn chỉ nằm ở những quốc gia sở hữu dầu khí, mà ngày càng thuộc về những nền kinh tế kiểm soát được điện, công nghệ và chuỗi cung ứng thiết bị năng lượng.

Trung Quốc đang có lợi thế lớn ở cả ba lớp. Ở khâu sản xuất, nước này chiếm khoảng 85% công suất chuỗi cung ứng điện mặt trời và 80% chuỗi cung ứng pin lithium-ion, trong khi tỷ lệ đối với wafer mặt trời khoảng 95% và vật liệu cực dương pin khoảng 97%.

Ở khâu sử dụng, Trung Quốc cũng đang điện hóa nền kinh tế với tốc độ cao. Cơ quan Năng lượng Quốc tế dự báo toàn bộ phần tăng trưởng nhu cầu điện của Trung Quốc trong giai đoạn 2026-2030 có thể được đáp ứng bằng các nguồn phát thải thấp, trong đó sản lượng điện mặt trời tăng thêm trong 5 năm này sẽ lớn hơn tổng mức tăng của phần còn lại thế giới.

Hạt nhân là một mảnh ghép khác. Khoảng một nửa công suất điện hạt nhân đang xây dựng trên toàn cầu nằm tại Trung Quốc; riêng năm 2025, nước này khởi công 9 trong tổng số 10 lò phản ứng hạt nhân mới trên thế giới.

Quy mô này tạo ra lợi thế cho các doanh nghiệp Trung Quốc khi chi phí sản xuất giảm nhờ sản xuất hàng loạt, mạng lưới cung ứng nội địa và thị trường trong nước khổng lồ. Nhưng nó cũng tạo sức ép lên các nhà sản xuất tại Mỹ, châu Âu và châu Á khi phải cạnh tranh với nguồn cung có quy mô lớn.

Với doanh nghiệp ngoài Trung Quốc, bài toán nổi lên là đa dạng hóa chuỗi cung ứng. IEA cảnh báo nhiều công đoạn trong chuỗi pin và năng lượng mặt trời vẫn khó thay thế hoàn toàn nguồn cung Trung Quốc trong ngắn hạn. Một tháng gián đoạn xuất khẩu pin từ Trung Quốc có thể khiến các nhà máy xe điện bên ngoài nước này thiệt hại sản lượng ước khoảng 17 tỷ USD.

Tại Việt Nam, xu hướng này tạo ra tác động hai chiều. Làn sóng dịch chuyển sản xuất có thể mở thêm cơ hội cho khu công nghiệp, logistics, điện, vật liệu và doanh nghiệp cung ứng linh kiện. Ngược lại, doanh nghiệp phụ thuộc vào thiết bị, nguyên liệu hoặc đầu vào từ Trung Quốc vẫn đối mặt với rủi ro giá cả và nguồn cung nếu chuỗi thương mại bị gián đoạn.

Đáng chú ý, cuộc đua không chỉ nằm ở việc ai sản xuất nhiều điện hơn, mà còn ở việc ai kiểm soát công nghệ, thiết bị, pin, khoáng sản và mạng lưới truyền tải. Trong “kỷ nguyên điện”, những mắt xích này đang trở thành một dạng quyền lực công nghiệp mới.