Trung Quốc chìm trong giảm phát: Băng dày 3 thước, đâu phải lạnh một ngày

Một trong những điều mình biết về kinh tế vĩ mô là: Lạm phát thì tốt xấu tùy mức độ, nhưng giảm phát thì chắc chắn là xấu, và trong đa phần các trường hợp thì còn xấu hơn cả lạm phát!

Hôm nay đọc bài viết của chị Nguyễn Thị Ngọc Hà, 1 chuyên gia xịn về kinh tế-tài chính-bđs với cái title và nội dung quá hay buộc phải share. Bạn nào có dịp đi ăn với chị thì sẽ no kiến thức trước cả khi no...bụng

==

CPI của TQ tháng 2/2025 so cùng kỳ năm ngoái âm 0,7%, mức giảm sâu nhất trong 13 tháng qua. Gía lương thực giảm mạnh hơn, tới 3,3 % so cùng kỳ.

Nhưng đó chưa phải điều tệ nhất.

Giá nhà sản xuất của Trung Quốc ghi nhận tháng thứ 29 liên tiếp giảm. Trong tháng 2/2025 giảm 2,2% so với 2/2024 (yoy), theo số liệu vừa công bố mà Trading Economics thu thập.

Giá nhà ở TQ cũng vậy. Khi giá giảm, dân lập tức cảm thấy tài sản của họ suy giảm. Tâm lý của họ là chờ cho giá giảm tiếp. Họ cũng không sẵn sàng chi tiêu khi tài sản suy giảm, niềm tin tiêu dùng suy yếu. Doanh nghiệp thì lập tức cảm thấy không thể đầu tư vì giá giảm, bán hàng ế ẩm và lợi nhuận thấp. Tình trạng người tử vong tăng vọt ở TQ sau vài năm tiêm vaccine tự làm và người thất nghiệp khiến dư cung tồi tệ và thê thảm hơn.

Nhớ lại cuộc chiến thương mại đầu tiên với TQ hồi 2018, kể từ đó, TQ liên tục phải bơm tiền ra thị trường để cứu vãn thanh khoản cho NHTM do dư cung. Bong bóng BĐS cũng nổ trong thời gian thương chiến vòng 1 này.

Cuối vòng 1 thương chiến, tình trạng giảm phát xảy ra khi giá cả lao dốc. Ngay cả chính quyền Biden cũng không đảo ngược thương chiến và điều này làm TQ suy yếu trầm trọng.

Trước vòng 2 thương chiến, TQ đã giảm tỷ lệ dự trữ bắt buộc từ mức 20% xuống còn 4,5%. Một con số kỷ lục. Mỗi năm bơm ra số tiền tương đương 35% GDP chỉ từ tỷ lệ dự trữ bắt buộc này. Chính sách tiền tệ bơm tiền không giới hạn thực sự đã vướng bẫy thanh khoản: tiền cực rẻ nhưng dân thờ ơ không tiêu dùng, doanh nghiệp ko dám sản xuất. Thất nghiệp trong giới trẻ lên tới trên 20%. Cả nền kinh tế dường như cảm nhận sự tê liệt trong nhiều phân khúc và thị trường. Toàn những thị trường chính và trọng yếu.

Vòng thương chiến thứ hai 2.0 của Trump thảm khốc hơn, đánh hội đồng 20% với mọi hàng hoá từ TQ. Đâu đó, TQ doạ chiến tranh hoả lực với Washington rồi. Ngoại giao sói lang một lần nữa rục rịch trỗi dậy trước sức ép kinh tế không thở nổi.

Thực trạng giảm phát ở TQ làm mình nhớ tới bài báo của hai chị em mình Huyen Hoang Kim hồi tháng 2/2024. Diễn biến của TQ như những gì đã viết, không tốt hơn và không thể đảo ngược.

Dưới là trích đoạn bài báo 1 năm trước...

--------

TRUNG QUỐC : BÀI TOÁN KHÓ GIẢI

Giảm phát - Băng dày ba thước

(lấy từ câu thành ngữ của Trung Quốc "Băng dày ba thước đâu phải do lạnh một ngày").

Nếu lạm phát được ví như cơ thể kinh tế lên cơn sốt thì giảm phát có thể đẩy nền kinh tế rơi vào trạng thái đóng băng. Khi giá cả giảm, tài sản lập tức giảm khiến phản ứng của hộ gia đình là thắt chặt chi tiêu, doanh nghiệp buộc phải thu hẹp sản xuất do cầu sụt giảm. Về lý thuyết kinh tế và thực tiễn chứng minh rằng các phương pháp kích thích của Chính phủ làm nóng lại nền kinh tế trong trường hợp giảm phát là rất khó khăn, cần nhiều thời gian và một chương trình tái cấu trúc tổng cung, tái cấu trúc thể chế mạnh mẽ. Người Trung Quốc có câu “băng dày ba thước không bởi lạnh một ngày". Phá băng dày ba thước cũng không nhờ nắng ấm vài ngày. Phá băng khó hơn nhiều so với hạ sốt.

Trong khi hàng loạt nền kinh tế đối mặt với tình trạng lạm phát cao thì Trung Quốc rơi vào tình trạng giảm phát từ tháng 7/2023. Theo Cục Thống kê quốc gia Trung Quốc, chỉ số giá tiêu dùng (CPI) của nước này đã giảm 0,3% so với cùng kỳ vào tháng 12 sau khi giảm 0,5% trong tháng 11, CPI hàng năm vẫn ở mức 0,2%, mức thấp nhất trong 13 năm. Theo Brooks (2022), giảm phát có thể xuất phát từ một hoặc một số trong 4 nguyên nhân. Nền kinh tế Trung Quốc có cả 4 nguyên nhân này, đó là:

Thứ nhất, người tiêu dùng giảm chi tiêu bởi vì họ kỳ vọng giá sẽ tiếp tục giảm hoặc đơn giản là người tiêu dùng mất niềm tin vào môi trường kinh tế vĩ mô, họ tiết kiệm chi tiêu để đảm bảo an ninh kinh tế trong tương lai cho bản thân và gia đình. Điều này đặc biệt đúng khi tình trạng tiêu dùng trong nước suy yếu kèm theo thất nghiệp gia tăng. Tỷ lệ thất nghiệp của người trẻ trong độ tuổi 16-24 ở mức 14.9 trong tháng 12/2023. Con số này là đã lên mức cao kỷ lục 21,3% vào tháng 6/2023. Niềm tin tiêu dùng ở Trung Quốc suy giảm còn do số người vỡ nợ ở Trung Quốc tăng vọt. Theo tòa án địa phương, vào tháng 12/2023, tổng cộng 8,54 triệu người (năm 2020 là 5,7 triệu người), tương đương với 1% người trưởng thành, hầu hết trong độ tuổi từ 18 đến 59, chính thức bị chính quyền đưa vào danh sách đen sau khi không thanh toán được mọi khoản vay từ thế chấp nhà đến các khoản vay kinh doanh. Chỉ số niềm tin tiêu dùng của Trung Quốc thấp nhất trong lịch sử suốt một năm qua, ở mức 85-87 điểm (mức cao nhất của Trung Quốc là 127 điểm vào tháng 2/2021). Người Trung Quốc có xu hướng tiết kiệm, giữ tiền mặt, giảm chi tiêu, giảm vay mượn để tiêu dùng,..

Thứ hai, giảm phát xảy ra còn có nguyên nhân là dư cung hàng hoá trong một thời gian dài. Dư cung khiến hàng hoá tràn ngập thị trường, cạnh tranh không lành mạnh diễn ra khiến giá cả suy giảm. Nhưng cũng bởi thế, vòng luẩn quẩn lại diễn ra ở đây. Cầu yếu đi, tiêu dùng ít đi trong khi dư cung hàng hoá, giá tiếp tục giảm.

Nguyên nhân chính của giảm phát tại Trung Quốc là mất cân bằng cung cầu của nền kinh tế khi tổng cầu sụt giảm nhưng dư cung quá lớn (sử dụng các công cụ nợ để đầu tư quá lớn vào cơ sở hạ tầng, xây dựng năng lực sản xuất tạo lợi thế về quy mô, giảm chi phí để thâu tóm thị trường toàn cầu. Hệ quả của nó là dư thưa năng lực sản xuất, tồn kho hàng hoá và gia tăng nợ xấu).

Trong khi đó, lạm phát cao và kéo dài ở các quốc gia trên toàn thế giới, đặc biệt là châu Âu và Mỹ khiến người dân các nước này phải thắt chặt chi tiêu. Để kiềm chế lạm phát tăng cao, Cục dự trữ liên bang Mỹ (Fed) và Ngân hàng Trung ương các nước duy trì chính sách tiền tệ thắt chặt, tăng lãi suất và giảm cung tiền khiến cầu đầu tư và tiêu dùng sụt giảm. Điều này tác động tiêu cực đến xuất khẩu hàng hoá của Trung khiến các doanh nghiệp nước này phải giảm giá để tiêu thụ sản phẩm, thanh lý hàng tồn kho,..

Bên cạnh đó, tác động của chiến tranh thương mại Mỹ - Trung và chính sách lãi suất cao của Fed khiến hàng trăm tỷ USD vốn FDI và FII rút khỏi Trung Quốc và lần đầu tiên sau 10 năm, Trung Quốc mất vị trí nhà xuất khẩu lớn nhất sang Mỹ, nhường chỗ cho Canada và Mexico). Cầu sản xuất thấp khiến hoạt động sản xuất – kinh doanh của doanh nghiệp Trung Quốc gặp nhiều khó khăn, dư thừa công suất, cắt giảm đầu tư (nhập khẩu của Trung Quốc suy giảm cho thấy nhu cầu sản xuất và tiêu dùng trong nước yếu đi). Chỉ số giá sản xuất (PPI), thước đo chi phí hàng hóa tại các doanh nghiệp, đã giảm còn 3% giảm tháng thứ 15 liên tiếp trong tháng 12, và giảm 2,7% so với cùng kỳ năm 2022. Doanh thu của các doanh nghiệp suy giảm, thu nhập của người lao động giảm sút (Tăng trưởng tiền lương âm và mức lương trung bình cho nhân viên mới ở 38 thành phố lớn của Trung Quốc đã giảm 1,3% so với cùng kỳ năm ngoái xuống còn 10.420 NDT (1.458 USD) trong quý 4/2023), thất nghiệp tăng cao (nếu loại trừ những người vẫn còn đang đi học).

Thứ ba, giảm phát thường diễn ra sau khi một thị trường tài sản bị đầu tư quá mức và vỡ bong bóng sau đó. Đây là điều đã xảy ra ở thị trường bất động sản Nhật Bản hồi thập kỷ 1990. Tại Trung Quốc, tâm điểm của vấn đề giảm phát này là thị trường bất động sản, lĩnh vực vốn được coi là trụ cột của nền kinh tế Trung Quốc với tỷ trọng chiếm khoảng 25% GDP đang rơi vào khủng hoảng. Giá bất động sản sụt giảm kéo theo sự sụt giảm trong các lĩnh vực liên quan như vật liệu xây dựng, nội thất, thiết bị gia dụng,..

Thứ tư, giảm phát sẽ làm trầm trọng thêm khả năng trả nợ, xác suất vỡ nợ cao hơn. Nghiên cứu của ADB chỉ ra rằng những khó khăn của giảm phát có thể được tăng cường bởi sự phát triển trong hệ thống tài chính. Giảm phát có ảnh hưởng trái ngược nhau đến các chủ nợ và người mắc nợ, giống như lạm phát. Khi giá hàng hóa và dịch vụ giảm, giá trị thực của đồng tiền tăng lên theo số lượng hàng hóa và dịch vụ nó có thể mua. Do đó, giá trị thực của nợ và việc trả nợ tăng lên. Chi phí gia tăng đối với người mắc nợ có thể dẫn đến xác suất vỡ nợ cao hơn, đặc biệt là giá trị tài sản thế chấp sụp đổ, đe dọa sự lành mạnh của hệ thống tài chính và có thể cả khu vực doanh nghiệp. Điều này đặc biệt đúng khi nợ xấu của nền kinh tế đã lớn trước khi giảm phát.

Tại Trung Quốc, làn sóng vỡ nợ bùng phát ở cả nợ cá nhân (như đề cập ở trên) và doanh nghiệp, ở cả trong và ngoài nước. Làn sóng này nguy hiểm vì Trung Quốc là một quốc gia nghiện tín dụng. Thêm vào đó, thị trường tài chính phát triển mạnh với cả hệ thống NHTM và các ngân hàng ngầm. Ngân hàng ngầm là các công ty tài chính, các quỹ cho cá nhân và doanh nghiệp vay nợ nhưng không bị giám sát như ngân hàng. Khu vực này là nơi cung cấp 1/3 vốn tín dụng cho nền kinh tế Trung Quốc.

Trong một kịch bản cả 4 nguyên nhân này đều tồn tại thì đầu tư sụt giảm, thất nghiệp gia tăng, rủi ro vỡ nợ và dòng tiền gửi tháo chạy khỏi ngân hàng là lớn. Vòng xoáy của giảm phát có thể làm trầm trọng thêm tình trạng khó khăn thanh khoản ở ngân hàng thương mại có thể tiềm ẩn nguy cơ gây mất an toàn hệ thống tài chính.

Băng khó tan

Lối thoát cho giảm phát chính là tái cơ cấu nguồn cung theo hướng thay đổi công nghệ đổi mới và sáng tạo để tạo ra các sản phẩm có giá trị cao, định hướng tiêu dùng và kích thích tiêu dùng mới. Bên cạnh đó, chính sách tiền tệ cần đảm bảo thanh khoản cho các NHTM và xử lý nợ xấu. Một cuộc cách mạng về tư duy đầu tư, tiêu dùng và cải cách thị trường tài chính cần đồng thời diễn ra. Hiển nhiên, quy trình này sẽ chậm chạp. Nhật Bản mất cả hai thập kỷ để sửa chữa hệ luỵ của giảm phát. Một khoản đầu tư lớn và sự hỗ trợ khoa học, công nghệ, thị trường tiêu dùng khổng lồ của Mỹ, châu Âu đã hỗ trợ Nhật Bản trong những thập kỷ mất mát này. Rõ ràng, sửa chữa giảm phát còn khó khăn, tốn kém hơn nhiều so với xử lý lạm phát mà Cục dự trữ liên bang Hoa Kỳ (Fed) đang đối mặt.

Khi nền kinh tế chìm trong giảm phát, các NHTW thường mở rộng cung tiền quá mức để kích thích tăng trưởng. Thông thường là giảm lãi suất. Tuy nhiên, sẽ rất rủi ro nếu lãi suất thực ở mức dưới 0% (lãi suất thực là lãi suất danh nghĩa theo tuyên bố trừ di lạm phát). Nhưng nếu nền kinh tế chìm sâu vào cả 4 nguyên nhân như liệt kê ở trên thì tiền bơm ra không còn tác dụng, tiêu dùng yếu, đầu tư yếu và kết quả là tăng trưởng không phục hồi. Tuy nhiên, điều tốt là mở rộng cung tiền có thể giúp các NHTM giảm thiểu khó khăn thanh khoản do nợ xấu và vỡ nợ hàng loạt xuất hiện trong nền kinh tế.

Trong trường hợp như vậy, việc mở rộng cung tiền có thể khiến nền kinh tế rơi vào cái gọi là bẫy thanh khoản. Bẫy thanh khoản là hiện tượng trong đó chính sách tiền tệ được nới lỏng bằng biện pháp giảm lãi suất để rồi lãi suất xuống thấp quá một mức nhất định, khiến cho mọi người quyết định giữ tài sản của mình dưới dạng tiền mặt và chính sách tiền tệ trở nên bất lực.

Trung Quốc đã nỗ lực giải quyết tình trạng giảm phát với việc thực thi đồng bộ nhiều giải pháp như tích cực nới lỏng chính sách tiền tệ, bơm thêm vốn vào nhiều lĩnh vực chiến lược, đặc biệt là bất động sản; tăng mạnh chi tiêu công; giảm thuế; tập trung đầu tư cho khối tư nhân và thúc đầy hoạt động của khối doanh nghiệp,.. Tuy nhiên, đà phục hồi của Trung Quốc yếu hơn so với dự báo khi niềm tin giảm sút và động lực thúc đẩy tăng trưởng suy yếu như cơ cấu dân số đang già hoá; cấu trúc nền kinh tế mất cân đối, phụ thuộc quá lớn vào bất động sản; dòng vốn đầu tư nước ngoài suy giảm; công nghệ phát triển nhanh trong thời gian qua nhưng năng lực đổi mới, sáng tạo, phát minh, sáng chế còn hạn chế. Do vậy, dù đã đưa ra nhiều chính sách nhưng nền kinh tế Trung Quốc vẫn tiếp tục phải đối mặt với nhiều trở ngại như nợ chính quyền địa phương ngày càng gia tăng, thị trường bất động sản yếu kém, nhu cầu ảm đạm trong và ngoài nước. Người tiêu dùng Trung Quốc vẫn đang thắt chặt chi tiêu do lo ngại về những bất ổn trong quá trình phục hồi kinh tế.